Archives par mot-clé : Tonkin

Marie de Rugy : Aux confins des empires – Cartes et constructions territoriales dans le nord de la péninsule indochinoise (1885-1914)

Parution aux éditions de la Sorbonne. Présentation de l’éditeur.

Au milieu des années 1880, les marges septentrionales de la péninsule Indochinoise sont soumises à une double conquête coloniale, celle de l’Annam et du Tonkin par les Français, et celle de la Haute-Birmanie par les Britanniques. Aux explorations fluviales s’ajoutent la délimitation des frontières et la cartographie régulière des territoires sous l’égide des différents services géographiques. Diplomates chinois, siamois et européens négocient dans les capitales et dans les montagnes, sous la tente. Topographes européens et indiens arpentent les routes et les sentiers pour lever les itinéraires et mesurer l’espace. Ils s’enquièrent auprès des habitants du juste toponyme, collectent et font traduire des cartes autochtones, interrogent leurs guides, les chefs locaux et les marchands venus de Chine.

Ce livre retrace les politiques institutionnelles, les pratiques de terrain et les constructions territoriales qui en découlent. Par une étude croisée de la cartographie dans ces espaces, il met en lumière le statut central d’un territoire spatialement périphérique, à propos duquel on a pu parler d’une « géographie de l’ignorance ». À rebours de quelques idées reçues, il montre que les cartes ont un pouvoir limité, même en contexte colonial, si l’on accepte de dépasser les discours pour observer les modalités de leur production et leurs différents usages.

Source : Éditions de la Sorbonne

Jeoung Jaehyun : Exploitation minière et humaine – Les charbonnages dans le Vietnam colonial, 1874-1945 – thèse

[ndlr] Annonce d’une soutenance de thèse à l’Université Paris Diderot.

« Exploitation minière et humaine : les charbonnages dans le Vietnam colonial, 1874-1945 »

Jeoung Jaehyun

thèse sous la direction de Claire Trân Thi Liên, maître de conférences de l’Université Paris-Diderot

Le jury est composé de :

  • Bernard THOMANN, professeur de l’Inalco
  • Andrew HARDY, directeur d’études de l’EFEO
  • Chad DENTON, professeur associé de l’Université Yonsei (Corée)
  • Judith RAINHORN, professeure de l’Université Paris 1 Panthéon-Sorbonne
  • Sophie QUINN-JUDGE, professeure associée de l’Université Temple (Etats-Unis)
soutenance le jeudi 13 septembre 2018 à 14 h à l’Université Paris Diderot – Bâtiment Olympe de Gouges, Salle 870
8 place Paul Ricoeur, 75013 Paris

Résumé de la thèse :

Le charbon était connu au Vietnam depuis longtemps, mais c’est pendant la période coloniale qu’il fit l’objet d’une exploitation systématique. Les Français s’intéressèrent à ces ressources minières du Vietnam dès avant la conquête coloniale. Après l’établissement du protectorat français au Tonkin et en Annam en 1883-1884, l’exploitation des mines de charbon connut un essor rapide sous l’effet de l’afflux de capitaux et l’introduction de techniques de France et devint l’une des principales activités industrielles du Tonkin. Les autorités coloniales soutinrent fortement la « mise en valeur » de la colonie par le capitalisme français. Néanmoins, il n’était pas toujours facile même pour les plus grandes compagnies françaises d’organiser une nouvelle activité de production dans un pays peu industrialisé.

Alors que les charbonnages de Hòn Gai parvinrent à surmonter des difficultés d’ordre financier, commercial et industriel et réaliser des profits considérables, la plupart des autres entreprises minières ne rémunèrent jamais suffisamment les capitaux engagés, et même certaines d’entre elles se terminèrent par des échecs complets. En particulier, les compagnies minières rencontrèrent une grande difficulté à recruter des ouvriers et les retenir dans les mines, dont les conditions de travail furent particulièrement dures. La forte mobilité caractérisait la main-d’oeuvre des mines et retarda ainsi la formation d’une conscience de classe parmi les ouvriers des mines. La grève générale des ouvriers de Hòn Gai en novembre 1936 témoigne pourtant la naissance d’une nouvelle classe sociale, que les militants communistes vietnamiens visèrent à transformer en avant-garde révolutionnaire contre le colonialisme et le capitalisme.

Emmanuel Poisson : Quan và Lại ở Miền Bắc Việt Nam [parution]

[ndlr] Signalement de la réédition en vietnamien de l’ouvrage de référence d’Emmanuel Poisson. Présentation de l’éditeur.

Quan Và Lại Ở Miền Bắc Việt Nam

Từ ba thập niên trở lại đây, nếu như xã hội học lịch sử về các nền văn minh Đông Á đạt được tiến bộ đáng kể, thì chủ yếu là trong việc nghiên cứu các tầng lớp bình dân hay tầng lớp tư sản lớn thời hiện đại. Ngược lại, tầng lớp thượng lưu xưa, những giai cấp hay thành phần xã hội thống trị, vẫn còn nằm quá lâu trong bóng tối, bắt đầu từ các quan chức cao cấp của các nước thuộc văn minh Trung Hoa, chưa bao giờ trở thành đối tượng nghiên cứu có qui mô lớn, kể từ những nghiên cứu của Ch’ü T’ung-tsu (Cù Đồng Tổ), Étienne Balazs và Robert Hartwell, cho đến những khảo cứu gần đây của Pierre-Étienne Will, Paul Smith và Christian Lamouroux, nếu không kể đến các công trình Trung Hoa và Nhật Bản [1] .

Về chế độ quan trường nhà nước ở Đông Nam Á, cụ thể là ở Việt Nam xưa, hiểu biết của chúng ta đặc biệt hãy còn khiêm tốn. Bằng chứng là những hình ảnh tập thể ngày nay vẫn luôn chịu ảnh hưởng của cách đọc và những định đề thừa kế của nền sử học thuộc địa và các nhà truyền giáo, cũng như nền sử học mang đậm tính dân tộc chủ nghĩa của Việt Nam thế kỷ XX. Những nhận định này, trừ một vài biệt lệ đáng kể và sự khác biệt của một số người khởi xướng trong các thế kỷ XVIII và XIX, còn thì thường được diễn giải, thậm chí là áp đặt, theo mô hình khuôn mẫu của một nền quan lại thối nát và bất lực, trì trệ và xơ cứng, tê liệt trong bảo thủ, cứng nhắc và cổ lỗ. Nói chung, những cuộc điều tra về truyền thống hành chính Viễn Đông chỉ bó hẹp, ít ra là đến thời gian gần đây, trong các quan lại chính thức, và nhiều khi chỉ là mô tả thiết chế của cách thức đào tạo và tuyển dụng – bằng con đường thi cử hay bằng xuy cử – cũng như sự vận hành của bộ máy hành chính mà bản thân nó khá phức tạp.

Kết quả của những nghiên cứu hiện có là đáng kể. Nhưng nói thật ra, những công trình nghiên cứu trong tay ta, có ý định khoanh lại diện mạo xã hội học của chế độ hành chính xưa và nay, trong hai lĩnh vực dân sự và quân sự, vẫn còn ít, và hơn nữa, trong trường hợp Việt Nam, thường bỏ qua tầm vóc hiện đại, thực tế hơn người ta vẫn nói. Còn những công trình tìm cách đi sâu vào cơ chế vận hành giữa bộ máy hành chính và các thành phần xã hội mà nó cai trị, đặc biệt là những thuộc viên đảm nhiệm công việc thường ngày, “hệ thống lại viên” mà công trình này nhắc đến, thì lại càng hiếm hơn. Đấy là chưa nói đến khía cạnh địa lý lịch sử của nền hành chính vẫn còn ít được biết đến, chí ít thì cũng chưa có gì chắc chắn. Đấy là những chủ đề cơ bản của cuốn sách tiên phong này. Nó đề cập trong bối cảnh xứ Bắc Kỳ, khi kết thúc nền độc lập của Đại Nam (tên gọi thời đó của nước Việt Nam ngày nay), và trong bốn thập niên đầu của nền bảo hộ Pháp, giai đoạn bản lề trong đó công thức chính trị của chế độ thuộc địa ở Đông Dương đang được tìm kiếm và hoàn thành việc chuyển từ “chế độ quan lại thời chinh phục” sang một “chế độ quan lại thời quản lý”.

Những đóng góp của công trình này là khá mới mẻ. Trước hết là sự phong phú của tư liệu đầu tay, bằng chữ Hán, chữ Việt hay chữ Pháp, đã được khai thác kiên nhẫn, tập hợp và xử lý ở đây. Đặc biệt đấy là những phông riêng của kinh lược Bắc Kỳ và phông của thống sứ Bắc Kỳ được bảo quản tại Lưu trữ Quốc gia Hà Nội, mà những hồ sơ hành trạng đã cung cấp nhiều yếu tố phong phú cho công trình lịch sử đầu tiên mang tính xã hội học về chế độ quan lại Bắc Việt Nam đầu thế kỷ 20 này. Dưới ánh sáng nguồn tư liệu của triều đình và những công trình gần đây của các nhà sử học Việt Nam, hai chương đầu cuốn sách dựa vào việc nghiên cứu cực kỳ chính xác tính phức tạp của cấu trúc hành chính xưa, về cách thức đào tạo và tập sự, về thể thức chi trả lương bổng và thang bậc thăng tiến, về nền văn hoá riêng biệt và truyền thống triều đình trong việc cải tổ thường xuyên dưới các triều Lê và Nguyễn.

Source : Nhà Xuất Bản Tri Thức

Johann Grémont : Maintenir l’ordre aux confins de l’Empire [parution]

[ndlr] Signalement de la publication de la thèse remaniée de Johann Grémont. Présentation de l’éditeur.

Réf. : Johann Grémont, Maintenir l’ordre aux confins de l’Empire. Pirates, trafiquants et rebelles entre Chine et Viêt Nam 1895-1940, Paris : Maisonneuve et Larose nouvelle édition, coll. « Asie en perspective », 2018.

La collection Asie en perspective est dirigée par Eric Guerassimoff et Emmanuel Poisson.

Des manuels de géographie aux planisphères de l’École de la République, l’Indochine coloniale affiche sur des aplats rassurants une autorité dont les contours clairement définis s’appliquent de manière uniforme sur l’ensemble du territoire. En réalité l’affirmation de la France sur les confins du Tonkin à partir des années 1880 fut le fruit d’une entreprise diplomatico-militaire délicate et de longue haleine dans un environnement troublé.

Depuis la moitié du XIXe siècle, la région frontalière bordant le Céleste empire échappe à l’autorité nominale de la cour de Huế qui s’appuyait traditionnellement sur les gardiens traditionnels des marches issus des grands lignages autochtones pour garantir une stabilité mise à mal sous la pression des bandes chinoises. L’autorité des empereurs Nguyễn s’efface au profit de l’ordre colonial, nouveau garant de la paix et de la stabilité sur la frontière sino-vietnamienne.

Épaulés par leurs partisans, les officiers français, basés dans un chapelet de postes, luttent en collaboration avec leurs homologues situés du côté chinois contre toutes les formes de crimes se jouant de la frontière. C’est cette histoire du maintien de l’ordre sur les confins de l’Empire par les autorités coloniales qui est l’objet de ce livre. Fruit d’une thèse de doctorat, il vise à restituer l’architecture destinée à préserver l’ordre public sur la frontière sino-vietnamienne, cerner le dynamisme des illégalismes transfrontaliers, du banditisme aux trafics en passant par les rébellions, et étudier la manière dont les pouvoirs publics tentent d’apporter une réponse à cette criminalité bordant la région frontalière.

L’auteur : Enseignant de formation, Johann Grémont  a vécu et travaillé au Vietnam dans le cadre de la coopération décentralisée. Désormais attaché d’administration centrale, il poursuit ses recherches autour de la frontière et du maintien de l’ordre dans les colonies à la confluence de l’histoire culturelle et quantitative.

Source : Hémisphère éditions

Image « à la une » : Pirates chinois venus en parlementaires à Bao-Ha, tiré de Léon-Xavier Girod, Dix Ans de Haut-Tonkin, édité chez Alfred Mame & fils à Tours, 1899.

Johann Grémont : Pirates et contrebandiers le long de la frontière sino-vietnamienne: une frontière à l’épreuve (1895-1940) ? [Thèse, Paris 7]

[ndlr] Soutenance de la thèse de doctorat d’histoire de Johann Grémont. Source : VSG.

« Pirates et contrebandiers le long de la frontière sino-vietnamienne: une frontière à l’épreuve (1895-1940)? »

[Bandits and Smugglers Along the China-Vietnam Borderlands: A Frontier at its Limits?].

The result of extensive research in French archives including collections at Vincennes, Aix-en-Provence, and Paris, Grémont’s thèse presents a wealth of information about the development and daily practices of French military borderlands patrols, including their perceptions of Chinese imperial officials, Vietnamese civil authorities, and local borderlands populations. Grémont provides crucial context to issues in the borderlands that concern scholars outside historical studies, such as human trafficking, licit and illicit drug trades, and the role of smuggling as an index of the law. His vivid explanations of archival sources blends well with his thorough use of quantitative historical data culled from police reports, military records, and « notes » filed for the territoires militaires and provinces of far northern Vietnam from the late nineteenth to the mid-twentieth centuries.

Although Grémont focuses on the French authorities in Tonkin, anyone interested in the cross-border networks of Chinese and Vietnamese anti-colonial nationalism will want to carefully read this work, which seems poised to make an excellent contribution to our collective understanding of early twentieth century nationalisms and the role of « Chinese partisans » in late colonial Vietnam. Grémont connects his work to recent scholarship in French and English, including work by Micheline Lessard, James Anderson, Nguyễn Thị Hải, and Philippe Le Failler as well as the work of Nguyen The Anh and Peter Zinoman.

Johann’s soutenance (defense) took place last Friday [24-02-2017] at the Université Paris-Diderot. The committee were Emmanuel Poisson (director), Eric Guerassimoff (président), Bradley Camp Davis and Philippe Le Failler (both pré-rapporteurs), and Pierre Journoud (membre du jury).

Hồ Anh Hải : Kỷ niệm 110 năm phong trào yêu nước Đông Kinh Nghĩa Thục [Ba Sàm]

[ndlr] Article publié à l’occasion des 110 ans du mouvement lettré patriotique « École de la juste cause », l’école libre du Tonkin de 1907.

Ngày 11/2/2017, nhân dịp kỷ niệm 110 năm ngày thành lập Trường Đông Kinh Nghĩa Thục (ĐKNT), một số nhà trí thức dẫn đầu là ông Nguyễn Khắc Mai Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu văn hóa minh triết đã đến dâng hương trước bàn thờ cụ Nguyễn Hữu Cầu tại nguyên quán cụ.

Cử nhân Hán học Nguyễn Hữu Cầu (1879-1946) là một trong số các nhà sáng lập Trường ĐKNT. Trường khai giảng tại Hà Nội vào tháng 3/1907. Đây là một hình mẫu trường học chưa từng có trong lịch sử nước ta: không thu học phí, bất cứ ai không phân biệt già trẻ gái trai đều có thể vào học; giấy bút, giáo trình học đều phát không cho học viên, ai nghèo quá được nhà trường nuôi ăn ở…. Các môn học gồm: chữ Quốc ngữ, chữ Nho, tiếng Pháp, thường thức về khoa học, kinh tế, tài chính, chính trị, quyền công dân, lối sống mới có đạo đức và vệ sinh v.v… là những điều xưa nay dân ta chưa hề nghe nói. Giáo trình do Ban Tu thư của nhà trường (mà cụ Cầu là một thành viên chủ yếu) biên soạn, in và phát hành trong cả nước, chủ yếu sử dụng các Tân thư của Trung Quốc, Nhật Bản và văn thơ của các chí sĩ cách mạng nước ta.

Lire la suite : Ba Sàm News, 21/02/2017.

“Nous sommes aujourd’hui trop Français, trop Chinois, nous sommes doctrinaires éclectique, nous sommes socialistes autoritaires: nous devons être Vietnamiens …”(Nguyễn Hữu Cầu dans Le Peuple, 4/8/1946).

Image « à la une » : Cụ Nguyễn Khắc Mai, cùng các nhân sĩ kỷ niệm 110 năm ngày thành lập trường Đông Kinh Nghĩa Thục  © Ảnh: Nguyễn Hữu Minh

Bradley Camp Davis : Imperial Bandits Outlaws and Rebels in the China-Vietnam Borderlands (Conférence le 23 février 2017))

[ndlr] A ne pas manquer. La Section d’Études Vietnamiennes de LCAO, recevra Bradley Camp Davis à Paris Diderot le 23 février prochain (16h – 17h30) autour de la publication de son ouvrage Imperial Bandits Outlaws and Rebels in the China-Vietnam Borderlands (2017). Ce séminaire est ouvert à tous, dans la limite des places disponibles.

conferencesev_bradleycampdavis_2017