Archives par mot-clé : histoire

NGUYỄN THẾ ANH (1936-2023) : Parcours d’un historien du Viêt-Nam et de l’Asie

Cette page rassemble les différents hommages et textes publiés ou réédités à l’occasion de la disparition du Professeur Nguyên Thê Anh le dimanche 19 mars 2023. Les liens sont présentés dans une chronologie décroissante. Nous remercions Cao Viêt Anh pour les liens d’articles en vietnamien.

Biographies en ligne


Hommages de collègues, ami-es et anciens étudiant-es

  • Hommages de chercheur-es et ami-es des États-Unis publiés sur la liste du Vietnam Studies Group à Washington : Hue-Tam Ho Tai, Nguyên Ngoc Châu, Pham Ngoc Lân, Michele Thompson, Gábor Vargyas… (mars 2023)
  • Hommage de Claude Kerviel, ami de longue date.

Articles célébrant le parcours académique

  • Article de Cao Vit Anh : “Việt Nam học nhìn từ lịch sử nghiên cứu tại Ecole pratique des hautes études (EPHE, Pháp): “: Trường hợp sử gia Nguyễn Thế Anh (1936-nay)” [2019]
  • Chapitre d’ouvrage de Nguyễn Q. Thắng, “Nguyễn Thế Anh, Sử gia, nhà Việt học hiện đại”, in Các tác giả người Việt viết tiếng Pháp, Tp. Hồ Chí Minh : Nxb Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh, 2017, pp. 442-472.

Articles de l’auteur en ligne :

La place du Laos dans la littérature coloniale (29 octobre 2008)

Confucius et le confucianisme (19 février 2009)

France et Vietnam, les réalités d’un dialogue culturel de trois siècles (31 janvier 2011)

Le Viêt Nam : une société unique ? (3 février 2011)

Remarques sur les mouvements messianiques et millénaristes dans l’histoire du Vietnam (19 mai 2011)


Contributions dans des revues vietnamiennes

  • Articles publiés dans la revue Recherches sur Huê : Nghiên cứu Huế (9 tập).

Conférences en ligne

État et société du Viêt-Nam ancien (7 mars 2005)

Histoire et composition de l’Indochine (11 avril 2005)

La France en Indochine (23 mai 2005)


Entretiens en ligne

Disponible sur YouTube : https://youtu.be/8iP50AWjyb8


Liste des publications

Réalisée par Cao Việt Anh et arrêtée en mai 2022 cette liste regroupe 21 ouvrages, 123 références d’articles et de chapitres d’ouvrages avec mention de leur réédition ainsi que 32 comptes-rendus de lecture et deux travaux universitaires. Un ensemble de 178 références éditées entre 1965 et 2022.


Comptes-rendus de lecture en ligne des publications de Nguyên Thê Anh

Luật Khoa (2022),« “Việt Nam thời Pháp đô hộ”: 90 năm và những định mệnh lịch sử » : https://www.luatkhoa.com/2022/11/viet-nam-thoi-phap-do-ho-90-nam-va-nhung-dinh-menh-lich-su/

Nguyễn Quang Diệu (2021), « ‘Việt Nam vận hội’, góc nhìn Việt sử độc đáo từ bên ngoài của Nguyễn Thế Anh » : https://thanhnien.vn/viet-nam-van-hoi-goc-nhin-viet-su-doc-dao-tu-ben-ngoai-cua-nguyen-the-anh-1851100697.htm

Sơn Khê (2021), « Việt Nam vận hội : Góc nhìn đa chiều về lịch sử Việt Nam » : https://zingnews.vn/viet-nam-van-hoi-goc-nhin-da-chieu-ve-lich-su-viet-nam-post1184864.html

Mai Anh Tuấn (2021), « Việt Nam vận hội: Một góc nhìn về số phận Nho sĩ » : https://khoahocphattrien.vn/khoa-hoc/viet-nam-van-hoi-mot-goc-nhin-ve-so-phan-nho-si/20210225104459156p1c160.htm

Mai Anh Tuấn (2018), « “Theo dòng lịch sử”: Nhận thức mới, nhận thức lại về triều Nguyễn » : https://khoahocphattrien.vn/thoi-su-trong-nuoc/nhung-cuon-sach-khoa-hocdoi-song-duoc-yeu-thich-nhat-nam-2017/2018042302163381p882c918.htm

Việt Anh (2017), « Đọc sách “Việt Nam thời Pháp đô hộ” của Nguyễn Thế Anh »

https://tiasang.com.vn/khoa-hoc-cong-nghe/doc-sach-viet-nam-thoi-phap-do-ho-cua-nguyen-the-anh-10694/

Philippe Le Failler (BEFEO 2001, N.88): Guerre et paix en Asie du Sud-Est, Nguyên Thê Anh et Alain Forest (éd.) : https://www.persee.fr/doc/befeo_0336-1519_2001_num_88_1_3541

Charles Fourniau (Annales. Histoire, Sciences Sociales. 50ᵉ année, N. 2, 1995), Monarchie et fait colonial au Viêt-Nam (1875-1925), le crépuscule d’un ordre traditionnel, Nguyên Thê Anh : https://www.persee.fr/doc/ahess_0395-2649_1995_num_50_2_279373_t1_0454_0000_002


Pages éditeurs


Sử gia Nguyễn Thế Anh – Người truyền cảm hứng

Hommage en vietnamien de Nguyễn Quang Diệu paru sur Tuoi Tre Online le 27 mars 2023.

TTCT -Những đóng góp cho học thuật của sử gia Nguyễn Thế Anh xứng đáng là nguồn cảm hứng để hậu thế tiếp tục duy trì, nghiên cứu và học hỏi.

Tôi liên lạc với ông lần đầu vào tháng 9-2015, với đề xuất tái bản tác phẩm Việt Nam thời Pháp đô hộ nổi tiếng của ông. Dù đồng ý cho tái bản cuốn sách nhưng ông cũng lo lắng cho hiệu quả kinh doanh vì cuốn sách mới “được NXB Văn Học tái bản năm 2008, vậy thì có nên in lại nữa không?”, đồng thời lưu ý “trong ấn bản đầu (Lửa Thiêng, 1970) có vài lỗi ấn loát cần phải sửa”.

Cả ông và tôi đều hiểu rằng, với độ lùi lịch sử sau gần 50 năm kể từ lần in đầu tiên, tác phẩm cần có một số hiệu chỉnh. Một số đề xuất của tôi bị ông từ chối với lời giải thích kỹ càng và thấu rõ. 

Trong quá trình làm việc, xử lý bản thảo, ông luôn thể hiện sự cầu thị, lắng nghe và phản biện. Mọi thắc mắc của tôi đều được ông giải đáp, như khi tôi hỏi thông tin để bổ khuyết cho hồ sơ về hành trạng của ông.

Sau khi hồi hưu năm 2005, ông vẫn giữ thói quen đọc tài liệu, tin tức, trước hết là cho bản thân ông, sau đó chia sẻ cho một nhóm nhỏ nhiều thành phần, đa quốc gia, khi là một bài báo, khi là một đề tài nghiên cứu quan trọng. Ông rất nhiệt tình trả lời email dù là vấn đề nghiên cứu hay việc riêng, tận tình kết nối với các học giả khác, những người mà ông cho rằng có thể giúp tôi giải đáp thắc mắc.

Nguyễn Thế Anh là một sử gia đứng ngoài chính trị. Trong học thuật, bút sử trung chính của ông thể hiện tính quan phương, tính khách quan trong sử học. 

Theo ông, lịch sử được viết ra không nên tồn tại như một tòa án, dẫu biết rất khó đặt chính trị sang một bên trong công việc của một nhà sử học. “Để có một cái nhìn chân thật của sử gia, tức là một cái nhìn tách rời với lập trường, chúng ta sẽ phải đợi rất lâu” ông nói.

Lire la suite / đọc thêm : Sử gia Nguyễn Thế Anh – Người truyền cảm hứng – Tuổi Trẻ Online (tuoitre.vn) – Nguyễn Quang Diệu


Illustration “à la une” : photo Nguyễn Quang Diệu

Olga Dror : La construction du culte de la personnalité de Ho Chi Minh – singularités et convergences (24 mars 2023 – IAO)

Séminaire de recherche de l’Institut d’Asie Orientale. A ne pas manquer.


Olga Dror est professeur d’histoire asiatique à l’Université Texas A&M et a travaillé sur les religions vietnamienne et chinoise, les missionnaires européens et les expériences des civils pendant la guerre du Vietnam. Sa recherche actuelle est axée sur le culte de la personnalité de Ho Chi Minh. Elle a reçu de nombreuses bourses prestigieuses américaines et internationales.


Source : https://iao.cnrs.fr/actualite/seminaire-de-liao-olga-dror/

SỬ GIA NGUYỄN THẾ ANH (1936-2023): TINH HOA GỬI LẠI – Hommage de Việt Anh depuis Hanoi

SỬ GIA NGUYỄN THẾ ANH (1936-2023): TINH HOA GỬI LẠI

Việt Anh

Có một người Việt từng tự cảm thấy không thuộc riêng về một xứ sở nào. Song, một trong ước nguyện của ông, nếu một ngày trở lại quê cha đất mẹ Việt Nam, nơi đầu tiên phi cơ đáp xuống sẽ là Phú Bài – đất Huế, người tri kỷ sẽ đợi ông ở đó.

Ông là Nguyễn Thế Anh (1936-2023), sử gia về Việt Nam và châu Á, người đã gầy dựng một sử nghiệp mẫu mực trong nền học thuật Việt Nam Cộng hòa và Cộng hòa Pháp.


Le Professeur Nguyên Thê Anh en décembre 2022 © Photo Viêt Anh

            Nguyễn Thế Anh là một người Việt gốc Bắc, năm 1936 được chào đời ở Lào; phiêu dạt ở Thái Lan; tuổi thơ từng nếm trải thế nào là Việt Minh, thuộc địa. Từng học thêu-may, từng muốn theo sở thích hóa học hơn là sử học. Học trường Pháp ở Lào và Sài Gòn. Học Latin và Pháp ngữ trong trường, học Anh ngữ trong đời.

Từng trải Tết Mậu Thân 1968, tận tai nghe tiếng loa kêu mình ra trình diện; đích thân đi nhận diện xác người…

Từng trải Tháng Tư 1975, chỉ với bộ quần áo trên người, ông đưa gia đình thêm lần xuất ngoại. Tủ sách cá nhân gom góp trong hai thập niên hoạt động học thuật tan tác. Phận tha hương. Ở Mỹ vài tháng, ông quyết chọn Pháp định cư.

Nguyễn Thế Anh chưa từng có ý định viết hồi ký. Là một người trực tính, không ngại trực ngôn, ông không muốn phô với công chúng về đời mình chỉ vì lẽ “không thiết, không để làm gì”. Dù vậy, đáp lại những mối giao hảo  thâm tình hoặc những câu hỏi tò mò đầy tính sử, đôi khi ông mở lòng nhớ lại những đoạn đời không ngớt biến thiên :

“Thời niên thiếu của tôi rất ngắn ngủi: năm 1945 tôi mới học xong lớp ba thì chiến tranh Đông Dương bùng nổ, phải tản cư qua Thái Lan sống gần 3 năm thất học, rồi trở lại Vientiane thì chỉ còn học trường Tây. Do đó, tôi đã chỉ đọc các văn sĩ thời tiền chiến, qua các sách ông cụ thân sinh mua cất trong tủ. Về sau, khi đã thành nhà giáo đại học, quen nhiều nhà văn nổi danh, thế mà không thiết đọc tác phẩm của họ, vì không cảm thấy hợp với cách hành văn của họ. Còn về nhạc thì tất nhiên thích nhạc tiền chiến và những nhạc sĩ như ban hợp ca Thăng Long hay Phạm Duy mà tôi tập đánh đàn mandoline với các bản nhạc của họ. Song thổi sáo thì toàn là nhạc cổ điển Tây phương, trừ một vài bài như “Tiếng sáo Thiên Thai” và những bản nhạc của Trịnh Công Sơn.”

“Việc tôi đến Huế có nguồn cơn từ cuộc gặp riêng với Giáo sư Cao Văn Luận khi ông sang Pháp năm 1963 và đề nghị tôi về Viện Đại học Huế làm giáo sư thỉnh giảng về sử. Tôi được bổ nhiệm tại Văn khoa thuộc Viện Đại học Huế đúng vào lúc ông Ngô Đình Diệm bị lật đổ, và tình trạng rối loạn nghiêm trọng sau cuộc đảo chính khiến tôi không thể lập tức trở về Việt Nam. Chỉ đến năm 1964 tôi mới đến Huế, nơi tôi bắt đầu công việc giảng dạy của mình trong bàu không khí chính trị rối ren do nhiều người bên Phật giáo gây nên. Những rắc rối này cũng là nguyên nhân khiến vị trí Viện trưởng Viện Đại học của Giáo sư Cao Văn Luận (1908-1986) bị thay thế bởi Giáo sư Bùi Tường Huân (1924-1988), người ngả theo dòng Phật tử. Một năm sau, năm 1966, Giáo sư Bùi Tường Huân ở vị thế Tổng trưởng, bổ nhiệm tôi làm Viện trưởng Viện Đại học Huế. Đó là chức trách đánh dấu một giai đoạn khó khăn nhất trong đời tôi, khi tôi phải nỗ lực để giữ cho môi trường đại học tránh xa các toan tính chính trị, và để bảo lưu quyền tự trị giáo dục đại học. Rồi biến cố Tết Mậu Thân 1968 xảy ra: cộng quân chiếm đóng Huế, cùng với những thủ đoạn của một số giáo sư và sinh viên đã để lại cho Viện Đại học những tổn thất trầm trọng mà tôi phải khắc phục trước khi từ chức và được phép thuyên chuyển về Viện Đại học Sài Gòn – ở Đại học Văn khoa, rồi gầy dựng và mở mang Ban Sử học. Tháng 4 năm 1975, tôi cùng gia đình di tản khỏi Việt Nam 4 ngày trước khi Sài Gòn thất thủ.

Ký ức sâu đậm về những năm tháng rùng rùng biến động ở miền Nam cho tôi cảm giác rằng: đời sống đại học nói chung không bị các chính phủ kế tiếp nhau gây trở ngại, và các giáo sư đại học khá tự do trong các hoạt động của mình. Đương nhiên có những vị được biết đến nhiều hơn so với đồng nghiệp, nhưng xem tổng thể thì các ấn phẩm và công việc giảng dạy của giới giáo sư đại học được chú trọng nhiều hơn so với việc họ dự vào chính trị. Tiêu biểu hàng đầu là trường hợp Giáo sư Phạm Hoàng Hộ (1929-2017): ông từng là Tổng trưởng Bộ Quốc gia Giáo dục và Viện trưởng Viện Đại học Cần Thơ, song tên tuổi của ông được biết đến nhiều nhất qua các ấn phẩm về thực vật học miền Nam.

Về phía người học, tùy thuộc vào các môn học, sinh viên đọc nhiều sách bằng ngôn ngữ này hơn ngôn ngữ khác. Song, họ ngày càng thích sử dụng sách tiếng Việt hơn vì vốn hiểu biết về ngoại ngữ của họ còn bị hạn chế. Với các giáo sư thì thói quen bắt nguồn xuất thân của họ: thế hệ lớn tuổi quen thuộc hơn với tiếng Pháp, lứa trẻ hơn gần với tiếng Anh. Nhưng họ giảng dạy bằng tiếng Việt mặc dù thời trước, tiếng Pháp hay tiếng Anh được phép dạy cho các môn ngoài văn chương với điều kiện giáo viên là người nước ngoài. Dù sao, các giáo sư  đại học phải xuất bản bằng Việt văn nếu họ muốn bổ túc cho các bài giảng của mình: bởi vậy những ấn phẩm đầu tiên của tôi ở Việt Nam là kết quả từ những năm tôi giảng dạy ở Huế.”

Kế tiếp những ấn phẩm đã công bố ở Pháp và Việt Nam từ những năm đầu đời học thuật, trên một trăm bài khảo cứu riêng cùng hàng chục đầu sách đứng tên riêng và chung với các học giả hàng đầu về nghiên cứu sử học Á Đông và Âu châu như Alain Forest (trong Guerre et paix en Asie du Sud-Est1, Notes sur la culture et la religion en péninsule indochinoise2 ), Eric Bournazel  (trong Les féodalités3 ), Yoshiaki Ishizawa (trong Commerce et navigation en Asie du Sud-Est XIVe-XIX siècle4 ), Hartmut O. Rotermund (trong L’Asie orientale et Méridionale aux XIXe et XXe siècles5 ) đã khiến giới sử học phương Tây đánh giá Nguyễn Thế Anh là sử gia hàng đầu về Việt Nam và miền Đông Á. Theo quy luật tự nhiên trong học giới cũng như đời, sóng sau đè sóng trước. Thế nhưng, đến nay, hậu sinh vẫn khó vượt qua nhiều nghiên cứu căn bản của ông, về thư mục như Bibliographie critique sur les relations entre le Việt Nam et l’Occident (Ouvrages et articles en langues occidentales)6, về sử kinh tế-xã hội Việt Nam thời Nguyễn, về thiết chế phong kiến tồn tại ở nhiều quốc gia Đông Á nhưng chưa từng hiện hữu đúng nghĩa ở Việt Nam, về vai trò đúng mức của nhiều phong trào xã hội và những nhân vật quan trọng trong sử Việt…

Hình như, cái gánh nặng số phận của một người Việt thường cảm thấy lẻ loi ngay trên đất Việt, cô đơn giữa những quốc gia, chính là một nhân tố khiến nhãn quan sử học của Nguyễn Thế Anh luôn luôn giữ ở thế trung chính. Không dễ dàng khi chọn tư thế sống không thỏa hiệp, không thiên vị với bất kỳ phe phái nào, ông tự nhận đã “tỵ nạn trong giáo dục” – giảng dạy lịch sử, để tránh những xung đột liên tiếp có thể khiến ông kiệt sức. May sao, ông đã được đền đáp bởi nhiều học trò, nhất là những học trò trên đất Pháp nay đã thành danh vẫn giữ nguyên tấm lòng thành kính và yêu thương với thầy. Như những dòng tiễn biệt của Claire Trần Thị Liên, Francois Guillemot, Pascal Bourdeaux… đang và sẽ còn được gửi tới ông: « Là người dẫn dắt đầy khoan dung, độ lượng và nhạy cảm, Thầy luôn luôn khích lệ để hướng tới nỗ lực trong khảo cứu, để không bao giờ đánh mất nhãn quan căn cốt, để thể hiện sự tiếp thu đa chiều và phẩm cách trung chính đầy trí tuệ.

Là đồng nghiệp, Thầy mong muốn chúng tôi – một số học trò của Thầy – tự nhận thức bản thân, để mà hướng tới phẩm chất của người giảng dạy – người nghiên cứu. Vậy nên, đến tận ngày nay, lòng tôn kính vốn có dành tới Thầy mà chúng tôi luôn luôn tỏ bày cũng không làm phai nhạt mối liên hệ nền tảng và sâu đậm là tình Thầy -Trò.

Dẫu vậy, ở một khía cạnh khác, người Thầy thân yêu của chúng tôi đã thành công khi mạnh mẽ áp đặt cho chúng tôi một mối liên hệ bình đẳng, không hề kém giá trị hơn, là tình bạn. Một tình bạn có được qua thời gian. Một tình bạn kín đáo. Một tình bạn chân thành. Hẳn nhiên đây là tặng phẩm đẹp nhất ông có thể dành cho chúng tôi, học trò của Thầy.

Thầy kính yêu ơi, trò của Thầy mất đi một người Thầy, bạn của Thầy phải xa một người bạn. Tất cả chúng con chúng khẩu đồng từ xin bày tỏ lòng tri ân với sự truyền dạy nhân văn sâu sắc không ngừng nghỉ của Thầy. Chúng học trò xin giữ mãi những khoảnh khắc vui vẻ và đầy tình sẻ chia này ; chúng học trò xin giữ mãi trong trí cái chân trời đã được Thầy chỉ hướng ; và nhất là xin lưu giữ tấm chân tình của chúng con dành tới Thầy. »

Giờ này Nguyễn Thế Anh đã trút hẳn gánh đời, được về lại trong vòng tay mẹ hiền đã khuất bóng từ năm 4 tuổi, được hàn huyên với cha già đã tử biệt sinh ly đất Á trời Âu 4 thập niên, được đoàn viên với bạn đời tròn vẹn sắc tài, được tái ngộ những tiền bối liên tài như Giáo sư Bùi Xuân Bào (1916-1991), Giáo sư Léon Vandermeersch (1928-2021), Giáo sư Trần Văn Toàn (1931-2014), những bằng hữu tri kỷ như Huỳnh Kim Khánh (1936-1990), Tạ Chí Đại Trường (1938-2016)… cùng không ít học giả trời Tây đã trìu mến đón chào người đồng nghiệp Việt Nam cứng cỏi. Ở nơi chốn thật là thanh thản mà ông đang đến, như ước nguyện của những người yêu thương ông thật nhiều, đón mừng ông đã có Giáo sư Hán học Nghiêm Toản (1907-1975) – người đặt hiệu cho ông là Tử Hoa Nhân Kiệt mà ông chỉ dám nhận hiệu Tử Hoa, đã có Giáo sư Hán học Jacques Gernet (1921-2018) nhìn tên Thế Anh bằng chữ Hán, cười vui mà diễn nghĩa “la gloire du monde” – niềm vinh hiển giữa thế gian.

Gói kín buồn thương tiễn người về.

Sử học Nguyễn Thế Anh còn gửi lại.

V.A, 21/03/2023


Illustration “à la une” : Laque vietnamienne “Hoa Sen” (lotus) © DR

Notes

  1. Paris: L’Harmattan, 1998 []
  2. Paris: L’Harmattan, 1995 []
  3. Paris: Presses universitaires de France (PUF), 1998 []
  4. Tokyo: Sophia University, Paris: L’Harmattan, 1999 []
  5. Paris: Presses universitaires de France (PUF), 1999 []
  6. Paris : Maisonneuve et Larose, 1967 []

Frédéric Roustan : Migrations trans-empires – le cas des karayuki-san, migrants japonais en Indochine française, 1880-1920 (23 mars 2023)

Annonce de la conférence en ligne de Frédéric Roustan, MCF à l’Université Lumière Lyon 2, diffusée dans le cadre des Conférences Eurasia.

Conférence Eurasia

En raison de la mobilisation sociale en cours, la conférence sera uniquement en distanciel.


Migrations trans-empires : le cas des karayuki-san, migrants japonais en Indochine française, 1880-1920

Frédéric Roustan

(Université Lumière Lyon 2/ Institut d’Asie Orientale de Lyon)

23 mars 2023, 18h – 20h

Résumé :

Venant se greffer aux circulations maritimes transrégionales de matières premières en expansion au début des années 1880, une relation migratoire contemporaine à la présence coloniale française se met en place entre l’Indochine et le Japon. Ainsi, parmi les flux humains reliant le territoire indochinois à l’espace Asie-Pacifique, celui des Japonais connait un âge d’or entre les années 1880 et 1920. Durant cette période, les ports indochinois sont progressivement intégrés aux routes et réseaux de transit des populations japonaises en Asie du Sud-Est, et deviennent à la fois des lieux de passage mais aussi de fixation de ces populations.

Cette migration, non organisée par les colons français mais par des acteurs japonais, est structurée entre les ports du Kyûshû environnant Nagasaki et les ports Indochinois via Hong Kong. Ce phénomène s’inscrit dans ce que l’historiographie japonaise qualifie de karayuki san, c’est-à-dire le plus important mouvement migratoire outre-mer au Japon entre la fin des années 1850 et la fin du XIXe siècle. La destination de ces flux, premièrement limités aux ports de Hong Kong et Shanghai, s’étend progressivement vers les principaux ports d’Asie du Sud-Est avant de concerner tout l’espace Asie-Pacifique. Si les hommes font partie de ce mouvement, il est essentiellement constitué de femmes, destinées à travailler comme prostituées dans les grandes villes portuaires de la région.

Ainsi, le premier objectif de cette présentation est de voir comment les ports d’Indochine s’insèrent dans un réseau spécifique de circulations maritimes à l’échelle régionale des karayuki san.  Nous présenterons ces réseaux, les différents acteurs qui interviennent dans cette mise en relation des espaces que ce soit les intermédiaires à la migration – en réfléchissant à leur implantation locale et transnationale-, les compagnies maritimes et les acteurs institutionnels de la colonie (législation, contrôle). Les ports indochinois jouent également un rôle d’interface dans la gestion de la population des prostituées japonaises mettant en relation le réseau maritime régional et le réseau redistribuant à l’échelle du territoire colonial ces populations dans les différentes villes et autres lieux de présences européennes de l’Union. 

Ensuite, le second enjeu est de présenter ces migrants japonais comme un élément des villes indochinoises, à la fois comme acteurs de la société coloniale en interaction avec les autres membres de cette société, et comme un élément des représentations culturelles et sociales de celle-ci.

Frédéric Roustan est Maitre de conférences en histoire contemporaine de l’Asie à l’Université Lumière Lyon 2 et chercheur à l’IAO. Ses recherches portent sur les représentations, interactions et connections entre les sociétés modernes et contemporaines du Japon et de l’Asie du Sud-Est au regard des migrations, notamment en considérant la notion de métissage au Japon.


Illustration “à la une” : Karayuki-san, Japanese Women in Saigon 1903. Source : saigoncholon.blogspot.com

Hommage à Nguyên Thê Anh – par Keith W. Taylor (2008)

Nous postons ci-dessous un extrait (préface) de l’hommage rendu par l’historien américain Keith W. Taylor (Cornell University) à son collègue Nguyên Thê Anh lors de la parution d’un volume collectif édité en 2008 aux Indes savantes. Publié avec l’autorisation de l’auteur qui tenait à rappeler l’importance du travail rigoureux et novateur ainsi que l’indépendance d’esprit de son ami décédé.

Les historiens Nguyên Thê Anh et Keith W. Taylor en discussion lors d’un panel au 6e Congrès du GIS Asie à Paris le 28 juin 2017 © photo FG

Nguyen The Anh’s contribution to contemporary scholarship on Vietnam has been to inspire and to sustain a stream of academic thought that is both modern and national. His ability to countenance cultural diversity and a multi-centered national historiography contrasts with the recycling of traditional oligarchic absolutism masquerading as revolutionary nationalism that has prioritized scholarship in Vietnam since 1975. He has made a legacy not only with distinguished careers in two countries and with the contents of his work, but also by the nurturing encouragement that he has given to students and colleagues, to which this volume is a tribute.

Nguyen The Anh’s scholarship covers a wide range of topics and reveals a fresh and lively mind that is not confined by any form of dogma. He pioneered the study of the Nguyen dynasty long before it became fashionable to do so. This was the only major Vietnamese dynasty not based in Hanoi; it was a “southern” dynasty that could not be accommodated in a Hanoi-centric historiography except as a type of disloyalty to the nation, and, thusly categorized, it was considered unworthy of study. By researching this dynasty, Nguyen The Anh did not simply indicate resistance to the romanticized xenophobic heroics of revolutionary nationalism, and he did not merely open intellectual space for other ways of conceptualizing a Vietnamese historiography, but he offered a positive content to this option, a Vietnam engaged with the outside world rather than reactive and embattled, a Vietnam that had the intellectual confidence to accept and work through the inevitable confusions of rapid change and negotiated reform rather than giving in to the revolutionary temptation to set everything right with great spams of violence. This is increasingly important as Vietnamese studies moves further into the post-revolutionary era and as Vietnamese search with increasing urgency for alternatives to a worn-out vision of their national past.

My own appreciation of Nguyen The Anh can be conveyed by three themes that I believe are exemplified in his life and work: he reveals the creative energy produced by cross-border encounters whether understood as intranational or international; eschewing the simplistic inevitabilities of revolutionary ideology, he reveals national modernity in the experience of those who, once the revolutionary storm has been endured, must still live with the vicissitudes of gradual reform and change; finally, he reveals how, in the diaspora, a positive historiographic vision of the Vietnamese nation is kept alive through efforts to authorize Vietnam’s place in the contemporary world with a Vietnamese past that does not continually recycle in new forms of dogmatism.

Within these three themes is a tension between two fundamentally different ways of imagining Vietnam’s entrance to the modern world; these ways are exemplified by the two men who have become emblematic of early twentieth-century Vietnamese thought: Phan Boi Chau and Phan Chu Trinh. While Phan Boi Chau stood for revolutionary violence to resist French colonialism, Phan Chu Trinh advocated using the French to achieve reform and national renewal without violence. Those who chose to follow the path of violence has unsurprisingly prevailed; in doing so, they proposed a historiography that aims to justify the violence their ambitions have produced, and they propagated a national caricature of heroes constantly at war against foreign agression. What time has shown is that the wisdom of Phan Chu Trinh was deeper than that of Phan Boi Chau. Violence offers no shortcut to the future; on the contrary, it cuts a swath of human pain and fear that makes a mockery of the end to which it is thought to be a means.

The wisdom of Phan Chu Trinh is to openly encounter the alien with confidence that what is truly worth preserving, one’s own moral nature, cannot be destroyed without one’s own complicity. He understood the nation not as the fixed identity demanding obedience but as a project in motion inviting participation. In contrast, the career of Phan Boi Chau was propelled by a simple-minded determination to expel the foreigner in the name of a national identity that would in some natural way reassert itself once this was accomplished. The Vietnamese communists followed the path of Phan Boi Chau and we can now evaluate the results of that experiment as Vietnam continues to recover from decades of war and now struggles to enter the modern world on the path of Phan Chu Trinh.

The range of Nguyen The Anh’s scholarship is truly remarquable. He has writing many detailed studies of specific topics as well as broad studies that synthesize and analyze information from long periods of time. His work includes historical studies of geology, agriculture, and climatology; ideology and religion including Buddhism, Confucianism, popular religion and Marxism; commerce and trade; warfare; Sino-Vietnamese relations; relations between Vietnam and the West; East Asian and Southeast history; the history of the U.S.; the history of Vietnam generally; topics in Vietnamese history from the 15th through the 20th centuries, with particular emphasis on the Nguyen Dynastic and the French Colonial periods; and also studies of post-1945 Vietnamese history. This body of works engages all three themes mentioned above (border experiences, non-revolutionary nationalism, and a global view of the nation) with a large-minded confidence in being Vietnamese that can focus upon contact and change rather than identity and battle.

For example, in his work, borders are primarily places of encounter rather than demarcation. This theme to some extent can be understood as reflecting a “southern” rather than a “northern” Vietnamese perspective on borders. While the northern Vietnamese border has been fixed in one place for centuries, the southern border had expanded dramatically and has opened up contact with many other peoples and polities. A suspicion of “foreigners” and a defensive attitude toward borders is often taken as a “traditional Vietnamese perspective,” but, if so, it ignores the southern experience, which has successfully tested a sense of “being Vietnamese” amidst great cultural, linguistic, social, and economic diversity.

In the same vein lies a stream of thought about how the nation has entered what we call the modern world. While the dominant view has emphasized northern-oriented visions of national continuity going back thousands of years as the cornerstone of the modern nation, Nguyen The Anh understands the implications of a very simple fact: that the modern nation of Vietnam is gift of the south. It arose in the south, from Saigon, in the late eighteenth century, with the founders of the Nguyen dynasty, which created, for the first time ever, the Vietnam that we see on the map today. This Vietnam was put together by armies marching north, not south, from the so-called “frontier,” often disdained as a place of contamination, not from the “ancient heartland” celebrated by revolutionary enthusiasts.

Also, when southern viewpoints were disallowed expression in Vietnam, Nguyen The Anh has provided leadership for international scholarship that has remained free to explore the great complexity of Vietnamese culture and historical experience, moving far beyond the brave simplicities of revolutionaries. This is a great gift for Vietnam today as the post-revolutionary era offers opportunities for a more diverse climate of opinion.

Finally, I want to mention a fourth aspect of Nguyen The Anh’s legacy, which is of a different order, namely his reputation as an excellent historian who has rigorously studied texts and archival materials. He has been a mentor for many students who have learned how to be scholars from his example, and this will continue to have a positive effect upon the study of Vietnam in the future. Although his work arrives at theoretical implications, it grows from the discipline of scientific investigation rather than from prior ideological commitments.

For many scholars of Nguyen The Anh’s generation, living through the great upheavals caused by the decline of colonialism, the rise of revolutionary nationalism, and civil wars for control of the nation state, scholarship is a form of politics, a means to affirm a moral judgment against one’s political enemies, a sublimated form of resentment directed not only at what is understood as a dominating alien power of a rival national power, but also at once’s national self because of the nation’s inability to maintain the uncontaminated purity of its pre-colonial origins. Nguyen The Anh’s work has not succumbed to this simplistic reduction of scholarship to ideology. On the contrary, it has been a constant source of inspiration for scholarship that responds to an unfettered human curiosity about the past and a commitment to scientific methodological norms. This is no small achievement in the context of modern Vietnamese studies. […]

Keith W. Taylor, 2008.


Lien vers l’ouvrage : https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/monde-du-viet-nam-vietnam-world/

Sử gia Nguyễn Thế Anh với Việt học quốc tế – Việt Anh (2017)

La disparition de l’historien Nguyên Thê Anh nous donne l’occasion de signaler cet article en vietnamien de la chercheuse Viêt Anh paru en 2017 dans le journal Tia Sáng. L’article avait été reproduit dans la lettre n°190 de l’Amicale des Anciens Elèves du Lycée Chasseloup-Laubat / Jean-Jacques Rousseau (AEJJR) en 2017.

Accès au PDF en ligne : http://aejjrsite.free.fr/goodmorning/gm190/gm190_SuGiaNguyenTheAnh.pdf


URL vers Tia Sáng : https://tiasang.com.vn/-khoa-hoc-cong-nghe/Su-gia-Nguyen-The-Anh-voi-Viet-hoc-quoc-te-10376/