Archives par mot-clé : histoire politique

Colloque IHS : Quel héritage de la Révolution française aujourd’hui ?

[ndlr] Signalement d’un intéressant colloque sur Paris.

Les Journées Souvarine / Colloque de l’Institut d’Histoire Sociale (IHS) sous la présidence d’ Emmanuel Le Roy Ladurie.

En partenariat avec le Département des Hauts-de-Seine.

Bonnet_Phrygien

QUEL HÉRITAGE DE LA RÉVOLUTION FRANÇAISE AUJOURD’HUI ?

Mercredi 17 juin 2015
9h00 à 18h00

Maison de l’Europe
35, rue des Francs-Bourgeois 75004 Paris

La Révolution française est l’événement fondateur de la République française. C’est à elle que se réfèrent la plupart des discours politiques, chacun donnant un sens différent à cette référence commune.

Pour une partie de l’extrême gauche, elle est un appel à faire la révolution, un hommage à 1793 et à la Terreur. Pour le candidat de la gauche aux dernières élections présidentielles, « c’est pour l’égalité que la France a fait sa révolution. » Pour le porte-parole actuel de la droite, « la France est une république, pas seulement une démocratie. »

Pour d’autres, dont nous sommes, le mérite de la Révolution française est d’avoir fondé la démocratie moderne sur l’idée de liberté et sur les droits de l’homme de 1789.

Parce que, selon la formule de François Furet, « la Révolution française est terminée », il n’est plus nécessaire ni possible d’affirmer comme Clemenceau que « la Révolution est un bloc ». Elle est un héritage si complexe, si ambivalent, et souvent même si contradictoire que nous ne pouvons éviter de nous interroger sur le sens que nous voulons donner aujourd’hui à cet héritage et donc à notre identité commune.

Intervenants

Bernard Bruneteau, professeur à l’université Rennes I, historien des idées, auteur de Le Totalitarisme. Origines d’un concept, genèse d’un débat (Cerf, 2010).

  • « La Révolution française aux origines du totalitarisme ? Retour sur un débat récurrent »

Stéphane Courtois, spécialiste de l’histoire du communisme, coordinateur et coauteur du Livre noir du communisme (Robert Laffont, 2000).

  • « Républicains, bolcheviks et communistes français : du bon usage de la Révolution comme un bloc »

Gérard Grunberg, directeur de recherches émérite au CEE de Sciences-Po, auteur de La Loi et les Prophètes, Les socialistes français et les institutions politiques (CNRS, 2013).

  • « La Figure du Peuple dans le discours de gauche »

Patrice Gueniffey, directeur d’études à l’EHESS, auteur de La Politique de la Terreur. Essai sur la violence révolutionnaire (Gallimard, 2003) et de Bonaparte : 1769-1802 (Gallimard, 2013).

  • « Les justifications de la Terreur »

Lucien Jaume, agrégé de philosophie et directeur de recherches au CNRS (CEVIPOF), auteur de Le Religieux et le politique dans la Révolution française (PUF, 2015).

  • « La religion dans la Révolution française, une tradition embrouillée »

Michel Laval, avocat, essayiste, auteur de L’homme sans concessions : Arthur Koestler et son siècle (Calmann-Lévy, 2005) et de Tué à l’ennemi : la dernière guerre de Charles Péguy (Calmann-Lévy, 2013).

  • « Vous avez dit « Girondins » ? »

Philippe Raynaud, professeur à l’Université de Paris-Panthéon-Assas, spécialiste de l’histoire de la pensée politique, auteur de Trois révolutions de la liberté : Angleterre, Amérique, France (PUF, 2009).

  • « Pourquoi les libéraux n’ont jamais renié la Révolution française »

André Senik, agrégé de philosophie, auteur de Marx, les Juifs et les droits de l’homme (Denoël, 2011).

  • « Marx : l’héritage de 1793 contre celui de 1789 »

Entrée libre – – Réservation indispensable
Par téléphone : 01 46 14 09 30 ou 01 46 14 09 33
(sauf samedi et dimanche)Par courriel : activites@souvarine.fr

Institut d’Histoire sociale – 4, av. Benoît-Frachon – 92023 Nanterre Cedex

Source : Institut d’Histoire Sociale

Image « à la une » : Tableau de la Révolution française (E.R.L./SIPA)

Ressource en ligne : Lịch Sử Đấu Tranh Cận Đại – Việt Nam Quốc Dân Đảng

HoangVanDao_VNQDDLe 17 avril dernier, le site officiel du VNQDD aux États-Unis a posté en ligne le dernier volet de la célèbre monographie de Hoang Van Dao sur l’histoire du Parti National du Viêt-Nam (VNQDD) de 1927 à 1954.

Publiée une première fois à Saigon en 1965 (Giang Đông Nguyễn Hòa Hiệp xb), elle fut rééditée en 1970 dans une seconde édition augmentée et révisée. C’est cette dernière, rééditée une nouvelle fois en 2006 aux États-Unis (Nxb Tân Việt), qui a fait l’objet de la présente mise en ligne entre le 3 octobre 2013 et le 17 avril 2014. Alors que cet ouvrage important pour la connaissance du phénomène révolutionnaire vietnamien a été traduit en anglais en 2008 (RoseDog Books), on attend toujours une traduction française.

La publication en ligne de cet ouvrage en 5 parties se présente sous la forme de 53 pages html dont les liens sont indiqués ci-dessous.

THIÊN THỨ NHẤT (1927-1932)

THIÊN THỨ HAI (1930-1940)

THIÊN THỨ BA (1940-1946)

Thiên Thứ Tư (1947-1950)

Thiên Thứ  Năm (1950-1954)

L'insurrection de Yen Bai de février 1930
L’insurrection de Yen Bai de février 1930

Céline Marangé, Le communisme vietnamien 1919-1991 – Recension par Pierre Brocheux

Marangé_CommunismeVietnamien[ndlr] Nous publions le compte-rendu critique sévère de Pierre Brocheux concernant cet ouvrage sur le communisme vietnamien qui, malgré quelques erreurs secondaires (qui n’en fait pas ?), constitue une contribution importante à la compréhension du Viêt-Nam contemporain. Exercice difficile, cette « histoire globale », telle que défendue par l’auteure, fourmille de détails sur l’improbable équidistance que la RDVN sut maintenir entre Moscou et Pékin pour acquérir une certaine autonomie dans la conduite de la guerre et de ses affaires politiques. L’autre point fort de cet ouvrage riche concerne les multiples perspectives de recherche qu’il suscite.

Avec le regard critique de l’historien sur le politiste, Pierre Brocheux s’empare du sujet pour proposer sa propre interprétation de la gestation et de la maturation du mouvement communiste sans oublier sa dimension culturelle (confucéenne).

* * *

Réf. : Marangé, Céline, Le Communisme vietnamien 1919-1991. Construction d’un État-nation entre Moscou et Pékin, Paris, SciencesPo. Les Presses, 2012, 611 pages, cartes, photos, index, documents annexes.

Il n’existait qu’un seul ouvrage de référence sur l’histoire du communisme vietnamien, le politologue Huỳnh Kim Khánh l’avait écrit et publié en anglais et aux États Unis (Vietnamese Communism 1925-1945, Cornell University Press, 1982). Khanh défendit la thèse de la greffe réussie du communisme sur le nationalisme ; mais il s’arrêtait en 1945. Aucun des ouvrages qui avaient précédé celui-ci ne l’ont surclassé (Vietnamese Communism de R.F Turner, 1975 ; Douglas Pike, History of Vietnamese Communism, 1925-1976, 1978, et d’autres). En langue française, Pierre Rousset nous avait donné Communisme et Nationalisme vietnamien, le Vietnam entre les deux guerres mondiales (Paris, Galilée, 1978), malheureusement sous-estimé parce que lu comme une contribution au débat interne dans la mouvance trotskyste internationale. Une re-lecture révèle que l’auteur qui n’a pas écrit un ouvrage universitaire, a exposé une problématique pertinente de l’histoire du communisme vietnamien dont il a clairement identifié les spécificités.

Quelle fut la destinée d’une doctrine philosophique européenne (Karl Marx) qui passa de la théorie à la pratique révolutionnaire et de celle-ci à son incarnation étatique qui l’impliqua dans les relations inter-étatiques autrement dit dans la stratégie et dans la diplomatie internationale ? Ces transformations s’effectuèrent sur un terreau sociétal et culturel extra-européen qui ne manqua pas de peser et d’infléchir l’évolution de ce qui fut au départ un phénomène intellectuel. Elles transitèrent par une série de médiations : celle du léninisme et celle du socialisme maximaliste à la française pour finir par être confronté avec le maoïsme à son paroxysme que les communistes vietnamiens qualifièrent eux mêmes de messianisme paysan.

Cette histoire du communisme vietnamien se déroule dans une temporalité qui se confond avec la phase de mondialisation sous l’égide des impérialismes occidentaux du XIXème siècle. D’entrée de jeu, l’auteure expose les idées directrices de la thèse qu’elle défend :

« […] les limites de l’influence soviétique et chinoise au Vietnam, d’autre part la complexité des processus d’emprunts et de transferts. Elle invalide la thèse de l’importation forcée pour expliquer la conformité des communistes européens au modèle soviétique, en mettant au jour les processus d’intériorisation de la contrainte et d’appropriation volontaire des modèles. Mu par une dynamique interne mais soumis aux influences externes, le communisme vietnamien décrit une trajectoire propre. Son développement est le fruit d’interactions entre des influences extérieures, des dynamiques locales et l’évolution des relations internationales » (p. 30).

Qui ne souscrirait à un énoncé aussi clairement présenté. Cependant, il y a dans l’ouvrage deux parties d’intérêt inégal. Dans la première, de l’apparition des groupuscules qui se réclament du communisme marxiste jusqu’à la prise du pouvoir en 1945, nous lisons un exposé linéaire où l’auteure a déversé ses fiches. Le récit ne met pas en relief la gestation mouvementée du Parti communiste indochinois dans la matrice de la Troisième Internationale communiste et sous l’ombre portée des révolutions chinoises (nationaliste et communiste). Hô Chi Minh en est presque absent ou réduit à l’état fantomatique, ce qui ne permet pas de comprendre les changements de lignes politiques entre 1930 et 1941 et la stratégie de libération nationale dont il est l’artisan, conformément à la stratégie définie au VIIème congrès de l’Internationale communiste en 1935. Hô Chi Minh n’a rien inventé pas plus qu’il n’est allé à contre-courant ou qu’il ne s’est écarté de la nouvelle ligne du Komintern. La stratégie du front uni fut déclinée selon les théâtres d’opérations et selon l’adversaire à affronter : le fascisme en Europe, le militarisme japonais et les impérialismes coloniaux hors d’Europe.

Cette politique communiste portait en elle des contradictions déjà apparues entre 1930 et 1941. Trois moments se succédèrent où le choix entre les deux stratégies : lutte nationale ou lutte des classes fut difficile et n’arriva pas à être déterminée avec netteté. Entre 1927 et 1931 : le mouvement de prolétarisation (Vô Sản Hóa) accompagné de la scission du Thanh Niên et la formation du premier PCI (Đảng Đông Dương Cộng Sản), la mutinerie de Yên Bay et le soulèvement des ruraux dans le Nghệ Tỉnh et en Cochinchine sont les principales manifestations des ambiguïtés et des tiraillements contraires. On voit ressurgir celles ci en 1933-1937 avec l’épisode de La Lutte (unissant trotskystes et staliniens) et de son éclatement. Dans le même temps les actions revendicatives des travailleurs se multiplient dans tous le pays. Une troisième conjoncture débute en 1940-1941 où le soulèvement armée en Cochinchine prend l’allure d’une lutte contre les possédants en même temps que contre les Français au moment même où la  lutte pour l’indépendance politique contre l’impérialisme français et l’arrivée des Japonais est posée comme ligne directrice avec la fondation du Viêt Minh.

Dès avant 1930, la tension entre la lutte pour l’indépendance du pays et la lutte des classes, l’union nationale qui rassemble riches et pauvres, la justice sociale qui exclut les riches possédants, est manifeste chez les patriotes qui doivent prendre en compte les transformations de l’économie et de la société : la prolétarisation croissante en relation avec l’ouverture des nouveaux secteurs de production (latifundia rizicoles et grandes plantations dans le sud de la péninsule) mais également avec le surpeuplement et la faim de terre dans les campagnes septentrionales qui pousse aux migrations. S’y ajoute l’émergence d’une génération scolarisée dans les écoles franco-indigènes et réceptive à l’idéologie républicaine, le retour de France des ouvriers et des tirailleurs après la Grande guerre. Tout concourt à amalgamer le régime colonial et le capitalisme, la monarchie mandarinale féodaliste : ces convergences facilitent la réception d’une théorie qui propose une explication en même temps qu’une solution à la dépendance et à l’injustice.

Le terreau et les méthodes d’implantation sur celui ci n’apparaissent pas dans ce livre, or tous les facteurs qui ont fait naitre et impulsé une avant-garde révolutionnaire, se sont tantôt entrelacés tantôt séparés voire contredits  avant qu’une première étape de la victoire des communistes ne s’achève par la révolution agraire de 1953. Les « erreurs » de celle ci ayant obligé de rectifier le tir, la révolution sociale s’est effacée devant les nécessaires lois de l’économie et du développement moderne, comme ailleurs dans le monde dit socialiste. Or cette séquence d’une dizaine d’années est grosse de ce qui va suivre de 1955 à 1975.

Dans la seconde partie, l’auteure est mieux documentée et manifestement à l’aise lorsqu’elle aborde les relations internationales et l’évolution contemporaine de l’État vietnamien dans une optique politologique. À cet égard, les chapitres neufs sont le 8ème (l’hybridation du modèle soviétique et chinois) et 9ème où l’auteure parle de l’État-nation et où elle replace le communisme viet dans le temps long et dans l’espace pluri-ethnique.

Dans son ensemble la documentation primaire est sans reproches, l’auteur a poursuivi la quête de ses sources de la France à la Russie en passant par les États Unis, elle est même passée par Hanoï où elle a trouvé porte close, ce qui n’est pas une surprise. Les sources chinoises qui sont pourtant capitales sont absentes. Toutefois, la bibliographie est établie de façon formelle, car de nombreux ouvrages référencés n’ont pas été lus ou utilisés*.

L’auteure a été conduite à focaliser le communisme vietnamien dans ses relations avec le communisme soviétique et chinois jusqu’à faire perdre de vue son environnement asiatique insulaire et continentale hors du monde sinisé. En se référant à l’environnement civilisationnel différent, la question se pose : pourquoi la victoire du communisme du type soviétique dans le monde sinisé et non ailleurs en Asie ? La transculturation nous interroge sur le support indigène qui reçut le greffon étranger. Devant ses camarades européens, Hô Chi Minh a maintes fois rappelé et défendu la place et le rôle cardinal du confucianisme dans l’organisation et le fonctionnement d’une société et d’un état sinisé.

La compatibilité du marxisme avec le confucianisme est l’hypothèse la plus plausible. Hô Chi Minh a rappelé et défendu à maintes reprises, face à ses camarades européens, la composante humaniste et « socialiste » du confucianisme.  Or le lecteur doit  attendre la page 426 pour entendre parler de Confucius. En fait, Trương Chinh et Trần Độ qui souhaitaient que leur pays entre en réforme, rappelaient que Mencius, le penseur humaniste et « démocrate » était le confucéen « préféré » d’Hô Chi Minh. Sur ce point, Céline Marangé manifeste son ignorance de la dimension culturelle du sujet qu’elle traite, elle ignore que Confucius était un en trois (Confucius, Mencius et Xunzi) et elle ne s’est pas donnée la peine de s’informer alors que les biographies de Hô Chi Minh ne manquent pas, en français et en anglais. L’analyse politologique ne repose pas sur une connaissance suffisante de l’histoire du Viêt Nam et sur les rapports civilisationnels entre la Chine et le Viêt Nam.

Sans qu’ils aient un caractère de gravité particulière, des imprécisions et même des erreurs parsèment l’exposé, surprennent et irritent le lecteur averti : pour m’en tenir à un seul exemple, la baie de Cam Ranh devient une île (p. 359, 368, 373, 377). Parfois une affirmation surprend, comme celle ci : « On ne prononce plus le nom d’Ho Chi Minh et on l’appelle Người » (terme pour exprimer un grand respect), visiblement, Céline Marangé n’a pas lu les écrits autobiographiques où Hô, s’auto-désigne ainsi à la troisième personne. Quant à dire qu’on ne cite plus son nom ! … Enfin, une confusion laisse très perplexe sur la façon de travailler de l’auteure : elle confond le premier secrétaire d’Hô Chi Minh (celui qui l’accompagnait à Paris en 1946), Vũ Đình Huỳnh et Vũ Kỳ qui le remplaça à la fin de la même année. L’erreur apparaît dès la page 28 et se répète p. 280 note 69 et p. 536 où Vũ Thư Hiên, le fils du premier devient le fils du second. Cela vaut à Vũ Đình Huỳnh d’être exclu de l’index du livre comme il avait été exclu du parti communiste et emprisonné sans jugement pendant de longues années. Faut le faire !

Pierre Brocheux

[*] ndlr : la bibliographie comprend également quelques erreurs sur Duong Huong (L’embarcadère des femmes sans maris), sur Nha Ca, romancière originaire de Hue, ou encore Phan Van Tran [?] doublon de Tran Paul Vy (L’Harmattan, 1990). Parmi les manques signalons quelques articles importants de Nguyen The Anh sur la matrice confucéenne ou la thèse de Luu Hong Khanh (Le Parti communiste vietnamien et la question nationale: 1919-1939).

CR de lecture publié avec l’aimable autorisation de Pierre Brocheux.

Tuan Hoang: Ideology in Urban South Vietnam, 1950-1975 [PhD diss.]

[ndlr] Signalement d’une thèse de doctorat d’histoire soutenue le 26 mars 2013 à l’Université Notre-Dame (Indiana, Etats-Unis). Félicitations à Tuan Hoang pour ce travail qui apporte une pierre supplémentaire au renouveau des études sur la République du Viêt-Nam (Sud).

FDC_Struggle&Development

 Cliquez sur l’image pour l’agrandir (source: Manh Hai Photo Gallery)

Hoang, Tuan: Ideology in Urban South Vietnam, 1950-1975

This dissertation addresses the subject of noncommunist political and cultural ideology in urban South Vietnam during 1954-1975. It contributes to the historiography of the Vietnam War, specifically on the long-neglected Republic of Vietnam (RVN) that has received greater attention in the last decade. The basic argument is that the postcolonial ideological vision of most urban South Vietnamese diverged greatly from that of the Vietnamese communist revolutionaries. This vision explains for the puzzling question on why the communist revolutionaries were far more effective in winning the minds and hearts of Vietnamese in countryside than in cities. At the same time, this vision was complicated by the uneasy relationship with the Americans.

The dissertation examines four aspects in particular. First is the construction of anticommunism: Although influenced by Cold War bipolarity, anticommunism in urban South Vietnam was shaped initially and primarily by earlier differences about modernity and post-colonialism. It was intensified through intra-Vietnamese experiences of the First Indochina War.

The second aspect is the promotion of individualism. Instead of the socialist person as advocated by communist revolutionaries, urban South Vietnamese promoted a bourgeois petit vision of the postcolonial person. Much of the sources for this promotion came from the West, especially France and the U.S. But it was left to urban South Vietnamese writers to interpret and promote what this person ought to be.

The third one concerns the development of nationalism. Urban South Vietnam continued to uphold the views of nationalism developed during late colonialism, such as the elevation of national heroes and the essentialization of Vietnamese civilization. Noncommunist South Vietnamese urbanites were influenced by ethnic nationalism, although they also developed the tendency to look towards other newly independent nations for nationalistic inspiration and ideas about their own postcolonial nation.

The last aspect has to do with the relationship with Americans: The views of urban South Vietnamese on the U.S. were generally positive during the early years of the RVN. But there was also wariness that burst into resentment and anti-Americanism after Washington Americanized the war in 1965. The dissertation looks into two very different urban groups in order to extract the variety of sources about anti-Americanism.

Source : University of Notre-Dame

Table of contents :

  • Acknowledgments – iii
  • Introduction Urban South Vietnam in the American Experience and Historiography – p. 1
  • Chapter One: Vietnamese Communism and Anticommunism Until 1954 – p. 48
  • Chapter Two: The Critique of Communism in Urban South Vietnam – p. 99
  • Chapter Three: Individualism in Urban South Vietnam: Background and Context – p. 168
  • Chapter Four: The Promotion of “Learning To Be Human” – p. 222
  • Chapter Five: The Development and Continuity of Nationalism – p. 334
  • Chapter Six: Perceptions of the U.S. Before the Americanization of the War – p. 408
  • Chapter Seven: The Roots and Growth of Anti-Americanism – p. 464
  • Epilogue – p. 515
  • Bibliography – p. 523

Huynh Kim Khanh (1936-1990): Vietnamese Communism, 1925-1945

En confrontant archives coloniales françaises et documents internes du parti, Huynh Kim Khanh ne raconte pas seulement les premiers cheminements du communisme vietnamien jusqu’à la victoire d’août 1945, il éclaire aussi plusieurs mythes. D’abord Hô Chi Minh. Toute la problématique et les dilemmes du parti se retrouvent dans les deux noms de guerre choisis par son fondateur. Le parti est patriotique et national quand son chef, Nguyên Ai Quôc (Nguyên le Patriote), cherche voies et moyens pour libérer le pays du joug colonial. Il est internationaliste prolétarien quand Hô Chi Minh (Hô, qui va au bout de sa lumière marxiste-léniniste) révèle l’autre face du personnage, propagandiste zélé du Komintern. Les pages consacrées au nationalisme (réservé aux élites) et au patriotisme (fierté et mobilisation de tout un peuple) sont uniques. Sont parfaitement explicitées la trajectoire et les ruptures de ligne du communisme vietnamien entre 1928 et 1941. De même, le fonctionnement du parti et son habileté à noyauter et à manipuler (technique du Front uni national) les organisations patriotiques.

La parabole la plus forte du livre est celle de la greffe. Elle pose un problème fondamental, jusqu’ici éludé. Celui de la réussite de l’implantation d’une idéologie importée et minoritaire, le communisme, sur une souche vietnamienne, traditionnellement communaliste et confucéenne. La greffe peut prendre à certaines périodes et sous certaines conditions. Il faut que le pays se sente en danger. Il faut aussi, comme en botanique, un même processus de croissance, des affinités biochimiques et un environnement favorable. Dans les moments difficiles, le PCVN a su opportunément saisir l’occasion unique, le « thoi co », s’identifier au mouvement patriotique, en payant le prix pour se faire accepter. Depuis les années 20, il a souvent incarné aux yeux de tous la véritable résistance. Il peut y avoir aussi rejet de la greffe, surtout quand le parti, oubliant la tradition patriotique et nationale, affirme une vocation internationaliste dans laquelle le pays ne se reconnaît pas (1).

(1) Cet ouvrage est à paraître en français. L’auteur en prépare une suite, couvrant la période 1945-1954. [L’auteur étant décédé en 1990, ces projets n’ont pu voir le jour].

Bui Xuan Quang, Le Monde diplomatique, Novembre 1984

  • Sur l’auteur de cet ouvrage, lire l’hommage de Keith W. Taylor et de Cornell University  : « Huynh Kim Khanh 1936-1990« .

 

* * *

From a cell of nine men in 1925, the Vietnamese Communists grew by December 1976 into a massive party with over 1.5 million members and the organizational and military capabilities to defeat the United States. What factors account for the outstanding success of the Indochinese Communist Party? In this book, Huynh Kim Khánh traces the Vietnamese Communist movement from its inception as a radical youth group founded by Ho Chi Minh (then Nguyen Ai Quoc) to its half-planned, half-accidental victory in 1945.

Huy Đức: Bên Thắng Cuộc – Le Viêt-Nam après 1975, introspection « du côté des vainqueurs »…

[ndlr] Ce mois de décembre est marqué par un événement éditorial qui commence tout juste à se répercuter sur la blogosphère vietnamienne. Le journaliste Huy Duc (Trương Huy San alias Osin) [1] vient de faire paraître chez Amazon sous la forme de Kindle Edition (aperçu) le premier volume de son ouvrage intitulé « Du côté des vainqueurs »…

L’ouvrage aborde les événements historiques qui ont marqué le Viêt-Nam depuis 1975. Il débute par la chute de Saigon et la « libération » venue du Nord puis s’attache à décrire « l’ère Lê Duân », de la Réunification de 1976 jusqu’au Renouveau de 1986 et la fin de l’occupation militaire au Cambodge. Ce regard interne s’appuie sur des sources vietnamiennes produites principalement par le régime et sur l’expérience personnelle de l’auteur. En tant que journaliste politique, il a en effet réalisé de nombreuses interviews avec les principaux dirigeants de la RSVN (voir la page de remerciements de l’ouvrage). Il décrypte avec soin la réalité que recouvre le nouveau vocabulaire des vainqueurs pour désigner les opérations de « remise en ordre » du Sud après la victoire du Nord.

La guerre a pris fin le 30-4-1975 ramenant le pouvoir au bénéfice d’un seul bord. J’ai commencé à collecter de la documentation pour ce livre à partir de fin des années 1980 et j’ai passé trois ans et quatre mois pour achever le manuscrit (d’août 2009 à décembre 2012). Pendant tout ce temps, beaucoup d’idées m’ont traversé l’esprit pour intituler le livre. Mais, une seule m’a hanté du début jusqu’à la fin, c’est ce que le poète Nguyen Duy a résumé de sa plume talentueuse dans ses deux vers : « In fine dans toute guerre / Quelque soit la partie qui gagne, le peuple perd toujours ». Le titre du livre est né de la sorte. [2]

Nous présentons ci-après les premières recensions parues sur RFA, Viet Studies et sur divers blogs.

[1] Ancien journaliste de Tuoi Tre, Thanh Nien, Sai Gon Tiep Thi et fondateur du célèbre blog Osin (2006-2010). Ecarté de Sai Gon Tiep Thi pour désaccord sur un article publié sur son blog, il réside actuellement à Boston. Voir son profil sur Wikipedia en vietnamien

[2] Cf. « Vì sao tôi viết? » [Pourquoi j’écris ?], Blog Osin.

[Sommaire]

Cuốn 1 của bộ sách Bên thắng cuộc có tên Giải phóng, bắt đầu từ thời điểm “Cách mạng vào Thành phố”.

PHẦN I: MIỀN NAM

Chương I: Ba Mươi Tháng Tư

Diễn biến quân sự và chính trị trong giai đoạn kết thúc cuộc chiến và những gì xảy ra trong dinh Độc Lập trong ngày 30-4 (Đi từ bưng biền/ Xuân Lộc/ Tướng Big Minh/ Trại Davis/ Nguyễn Hữu Hạnh/ Sài Gòn trong vòng vây/ Xe tăng 390/ Đầu hàng/ Tuẫn tiết)

Chương II: Cải Tạo

Những bàn bạc bên trong, quan điểm của chính quyền trong việc đối xử với “ngụy quân, ngụy quyền”, những thủ thuật được áp dụng để đưa sĩ quan vào trại cải tạo; số phận của những người tù không án, không biết ngày về và những bi kịch mà người thân của họ phải nhiều năm gánh chịu. (Những ngày đầu/ “Ngụy Quyền”/ “Ngụy Quân”/ “Đoàn tụ”/ “Phản động”/ Tù và cải tạo/ “Thăm nuôi”/ “Học tập”).

Chương III: Đánh Tư Sản

Những công cụ chuyên chính vô sản áp dụng ngay sau ngày 30-4-1975: Đánh tư sản vào tháng 9-1975 và liền sau đó là đổi tiền lần thứ nhất 22-9-1975; Cải tạo tư sản tháng 3-1978… Sự khác nhau của cải tạo tư sản và đánh tư sản (“Chiến dịch X-2”/ Đổi tiền/ “Gian thương”/ “Cải tạo công thương nghiệp tư doanh”/ Hai gia đình tư sản/ Kinh tế mới)

Chương IV: Nạn Kiều

Sự thật về vấn đề người Hoa năm 1978 (Đội quân thứ năm/ Hiệp định Geneve/ “chổi ngắn không quét xa”/ Hoàng Sa/ Sợ “con ngựa thành Troy”/ ‘Nạn Kiều”/ “Phương án II”/ “Ban 69”/ Vụ Cát Lái).

Chương V: Chiến Tranh

Nguyên nhân dẫn đến cuộc chiến tranh ở CPC và biên giới phía Bắc năm 1979 (Biên giới Tây Nam/ Pol Pot/ Đi dây/ Khmer Đỏ và Campuchia dân chủ/ “Kẻ Thù Lịch Sử”/ Thất bại trong tấn công ngăn chặn [Pre-emptive War]/ “Nhất biên đảo”/ “Áo lính lại khoác vào ngay”).

Chương VI: Vượt Biên

Điều gì đã khiến cho hàng triệu người VN phải bỏ nước ra đi. Bi kịch của người dân và thái độ chính quyền trước cuộc tị nạn lớn nhất của người Việt Nam trong lịch sử (“Vượt biên”/ Từ “trí thức yêu nước”/ Đến “thường dân”/ Trước khi tới biển/ Trại tị nạn).

Chương VII: “Giải Phóng”

Cuộc chiến tranh được gọi là giải phóng có thực sự giải phóng sau những gì mà những người cộng sản áp dụng tại miền Nam (Sài Gòn thay đổi/ Kinh tế mới/ Đốt sách/ Cạo râu/ “Cách mạng là đảo lộn”/ Lòng người/ Những người sinh ra không đúng cửa/ “Cánh cửa” Thanh niên xung phong/ Cửa không đủ rộng/ “Nổi loạn”/ “Sài Gòn lại bắt đầu ghẻ lở”).

PHẦN II: THỜI LÊ DUẨN

Chương VIII: Thống Nhất

Những lo lắng từ hai phía đặc biệt là của ông Lê Duẩn dẫn đến quyết định thống nhất hai miền cả về chính trị và kinh tế, áp dụng mô hình miền Bắc vào miền Nam một cách vội vã, mặc dù, nhiều người lúc đó, kể cả ông Lê Duẩn, nhận thấy nền kinh tế tư nhân miền Nam hiệu quả hơn những gì áp dụng trên miền Bắc (Nước Việt Nam là một/ “Bắc hóa”/ Chủ nghĩa xã hội/ “Con đường của Bác”/ “Mỗi người làm việc bằng hai”/ Lê Duẩn và mối tình miền Nam/ Chấp chính và chuyên chính).

Chương IX: Xé Rào

Chính sách kinh tế kế hoạch hóa và sản xuất lớn nhằm “tiến nhanh, tiến mạnh, tiến vững chắc lên XHCN” đã dẫn đất nước đến chỗ kiệt quệ. Người dân và chính quyền các địa phương, thay vì tuân thủ các nguyên tắc của nền kinh tế “kế hoạch hóa tập trung” chấp nhận một số quy luật của kinh tế thị trường, tiến trình này bị coi là “xé rào” nhưng chính những “lỗ thủng” đó đã trở thành lối thoát cho dân chúng (Bế tắc/ Mậu dịch quốc doanh/ Máy bỏ không, công nhân cuốc ruộng/ Tháo gỡ/ Nghị quyết Trung ương Sáu/ Bù giá vào lương/ Cắm cờ xé rào/ Khoán chui/ Ông Kiệt xé rào, ông Linh lãnh đạn/ “Ai thắng ai”).

Chương X: Đổi Mới

Vai trò của Trường Chinh trong việc tiếp thu thực tiễn và chuẩn bị về mặt lý luận để những người cộng sản chấp nhận kinh tế nhiều thành phần, điều mà về sau gọi là đổi mới (Hội nghị Đà Lạt/ Nhóm giúp việc mới/ Người của những khúc quanh lịch sử/ Từ chính sách Kinh Tế Mới/ Đến chọc thủng bức tường bao cấp/ Giá-Lương-Tiền/ Nã pháo vào bộ tổng/ Khép lại trang sử Lê Duẩn/ Vai trò của Mikhail Gorbachev/ Tuyên ngôn đổi mới/ Bàn tay Lê Đức Thọ/ Phút 89).

Chương XI: Campuchia

Dù muốn hay không, Campuchia đã “nằm trong một trang sử” của Việt Nam. Không gian chiến tranh trong thập niên 1980s và cách mà Việt Nam đã làm để thoát ra khỏi hai cuộc chiến: Biên giới phía Bắc và Campuchia (“Pot ở đầu phum ta cuối phum”/ “Xuất khẩu cách mạng”/ Tư tưởng nước lớn/ Bị cô lập/ Phương Bắc/ Hội nghị Thành Đô/ Campuchia thời hậu Việt Nam).

(HẾT CUỐN I)

Cuốn II sẽ ra mắt vào tháng 1-2013

Source : New Osin Blog

* * *

Bên Thắng Cuộc – Review by Mặc Lâm, biên tập viên RFA

“Bên thắng cuộc” là cuốn sách đang gây sôi nổi cho cư dân mạng cả trong và ngoài nuớc. Quyển sách được viết bởi nhà báo Huy Đức, người nổi tiếng với trang blog Osin với những bài chính luận độc đáo có số người đọc rất cao.

Sau ba năm mài miệt, “Bên thắng cuộc” chính thức ra đời vào ngày 12 tháng 12 vừa qua với hai cách: sách in do chính tác giả xuất bản và sách điện tử do Amazon phát hành dưới hình thức Kindle.

Có lẽ đây là lần đầu tiên một nhà văn Việt Nam có lượng sách bán trên hệ thống Amazon qua hình thức sách điện tử. Sự đột phá này có ý nghĩa quan trọng cho những ngòi viết đang bị cho là có vấn đề tại Việt Nam, từ nay họ có thể lập ra kế hoạch cho cuốn sách sắp tới phát hành một cách rộng khắp nhưng lại không hề bị lưỡi kéo kiểm duyệt gây rắc rối. Huy Đức là nguời đầu tiên và chắc chắn không phải là cuối cùng tận dụng lợi thế khoa học kỹ thuật này.

Lire la suite : RFA, 13/12/2012

* * *

Sách Bên Thắng Cuộc của Huy Đức – Review by Nguyen Xuan Long

Vừa đọc xong Bên thắng cuộc, phần một, của nhà báo Huy Đức. Mấy ngày mùa đông cuối học kỳ, còn bao nhiêu việc phải làm, báo phải review, bài phải nộp, thư giới thiệu phải viết. Nhưng không thể nào dứt ra được gần nghìn trang sách đầy ắp những dữ liệu, những thông tin mới và quen, những hồi ức Việt Nam chung và riêng, mà tôi tin hàng triệu người Việt đã mong đợi từ rất lâu. Có vài suy nghĩ không đầy đủ chép lại đây.

Đầu tiên là tựa đề “Bên thắng cuộc”. Thắng cuộc ở đây là thắng một cuộc binh đao huynh đệ tương tàn kết thúc vào ngày 30/4/1975. Thường thì câu chuyện hiển nhiên được viết bởi bên thắng cuộc, với một “chân lý” đã được đoán định sẵn. Nhưng nói theo Bertrand Russell, “War does not determine who is right — only who is left”. Cuốn sách là câu chuyện của những người còn lại từ cả hai phía của cuộc chiến, với nguồn tư liệu lấy từ ngay trong lòng bên thắng cuộc.

Tư liệu không phải là thông tin mật rút từ kho lưu trữ của CIA hay KGB hay Hoa Nam TB cục gì cả. Một số lượng lớn là tin chính thống, từ báo chí của chế độ (Sài Gòn Giải Phóng, Nhân Dân, v.v.), cùng với hồi ký, hồi tưởng của các tướng lĩnh, cán bộ cao cấp của nhà nước. Rất ấn tượng là nguồn thông tin lấy từ hàng ngàn cuộc phỏng vấn của chính tác giả, một nhà báo kỳ cựu, với các nhân chứng lịch sử, từ những vị lãnh đạo cao nhất, cho đến các thường dân. Huy Đức đã dày công, âm thầm thu thập những tư liệu quý giá này trong suốt mấy chục năm qua.

Lire la suite : Procul, 12/12/2012.

* * *

Bên Thắng Cuộc của Huy Đức – Review by Vang Anh

Mình chỉ vừa mới đọc qua chương II về Cải Tạo trong cuốn “Bên Thắng Cuộc” của Osin Huy Đức. Thú thật là với một người gần như đã đọc qua tất cả những quyển sách văn học miền Nam trước 75, hồi ký chiến tranh trước và sau 75 như mình… thì cuốn này của ông Huy Đức vẫn chỉ mới “kể” được cái vỏ chứ chưa trần thuật được cái ruột của phần này. Nhưng mình vẫn có cảm giác rất lạ và cảm kích, có thể vì nó là cái nhìn của một người phía “bên kia”? Phải nói đây là cuốn sách có lẽ là duy nhất mà mình có cảm giác muốn đọc của “bên kia”, không tính “Đỉnh Cao Chói Lọi” của Dương Thu Hương…

Lướt nhanh qua những phần khác về cải “đánh tư sản”, “ly hương”, đặc biệt cái mình ấn tượng nhất trong quyển I này là vụ “Đốt sách” “Đánh tư sản” “Ngụy Quân -Ngụy Quyền” – có quá nhiều chi tiết rất chính xác mà mình tin chắc là ông Osin đã gặp những người “thật sự” biết rõ…

Phải nói rằng Osin Huy Đức ngoài việc sử dụng những dữ kiện có thật và chính xác, ông ấy còn thể hiện sự trăn trở và chua xót trong ngôn từ.

Dự đoán là cuốn sách này sẽ gây ra sóng gió tư tưởng với các bé Hồng Vệ Binh và bút chiến trong phe còn lại.

P/S: Mình rất thích cái bìa sách =)) Thâm nho vãi lọ.

Source + extraits : Thong Tan Xa VangAnh, 13/12/2012.

* * *

Đọc “Bên Thắng Cuộc” của Huy Đức – Review by Tran Huu Dung

“Bên Thắng Cuộc” của Huy Đức là quyển sách hay nhất về lịch sử Việt Nam sau 1975 mà tôi được biết (kể cả những công trình bằng ngoại ngữ của các học giả nước ngoài). Chỉ cần đọc qua mục lục quyển sách là đủ để choáng ngợp bởi sự súc tích của nó. Tất cả những vấn đề nổi bật đều được kể lại với những thông tin mới lạ: từ sự cố “nạn kiều” ở miền Nam, đến những thất bại kinh tế đưa đến chính sách Đổi Mới năm 1986, vụ “Sáu Sứ”, đến chiến tranh biên giới Tây Nam… đều được Huy Đức thuật lại rành mạch, lớp lang, theo ký ức của hàng trăm nhân vật chủ chốt  ̶  nhiều người có những vai trò quyết định trong các sự kiện ấy  ̶  được chính tác giả phỏng vấn.

Cuốn sách đầy ắp những thông tin mà tôi chưa từng đọc được trong bất cứ sách báo nào đã xuất bản. Có thể nói, ngoài Huy Đức, trong lớp nhà báo hiện nay, không ai có thể có được những phỏng vấn trực tiếp với hầu hết những nhân vật quan trọng ở Việt Nam như thế này. Huy Đức là một trong số rất ít (có thể đếm trên ngón một bàn tay!) ký giả Việt Nam hiện nay có khả năng nghiệp vụ cao, dày dặn kinh nghiệm, và nhất là có biệt tài tạo sự tin cẩn ở những người được phỏng vấn về những sự kiện vô cùng “nhạy cảm”, thậm chí “thâm cung bí sử”.

Ngoài sự cực kỳ súc tích, một đặc điểm nổi bật khác, càng đáng ca ngợi, ở tác phẩm này là sự rất công bằng của tác giả đối với “bên thua cuộc”.  Tôi chưa bao giờ được đọc những câu chuyên về sự gian truân (mà tôi đã nghĩ là không bút mực nào tả xiết) của những người vuợt biên, những “thuyền nhân”, được kể lại một cách trung thực, không phê phán, không tuyên truyền, nhưng đầy tình người và nước mắt, như trong cuốn này. Tôi cũng chưa bao giờ được đọc về hoàn cảnh tái sum họp của những gia đình tập kết, hay những người bị đi cải tạo, như đã đọc ở đây.

Ở một tầm mức cao hơn, “Bên Thắng Cuộc” lột trần nhiều “huyền thoại” về một số lãnh đạo Đảng Cộng sản Việt Nam: Họ không phải là những ác quỷ “bán nước” (thậm chí “vô luân” trong đời sống cá nhân) như những người thù ghét họ thường khẳng định, nhưng cũng chẳng phải là những lãnh tụ anh minh, tài đức, luôn luôn gắn bó, đoàn kết với nhau, như ghi trong “chính sử” của Đảng.  Họ là những con người với những tị hiềm, những tranh chấp cá nhân, những thiếu sót ở cách cư xử trong gia đình, và, vâng, những sai lầm nghiêm trọng về chính sách, chiến thuật, về đường lối cai trị, và nhất là (theo tôi) cách chọn người của họ.  Những sai lầm mà, theo tôi, đã đưa đến hậu quả hiện nay (và vẫn còn tiếp diễn chưa biết đến bao giờ) cho đất nước.

Hẵn có độc giả sẽ “than phiền” rằng “Bên Thắng Cuộc” thiếu những phân tích tổng quan của chính người viết, nhưng, tôi nghĩ, Huy Đức truớc hết là một ký giả, trọng trách hàng đầu của anh là ghi lại một cách trung thực, có hệ thống, càng nhiều càng tốt, những sự kiện xã hội, chính trị và lịch sử. Phần vụ phân tích những sự kiện ấy thì nên để cho những người khác (hay chính Huy Đức, trong một cuốn sách mà tôi mong anh sẽ viết sau này). Một phê bình khác, có lý hơn, là quyển sách này vẫn còn nhiều khoảng trống (trong dòng lịch sử). Có lẽ, khi đọc lại, tác giả sẽ phát hiện những khoảng trống ấy và sẽ lấp chúng trong những lần tái bản sau.

Tất nhiên, nhiều thông tin trong cuốn này cần được kiểm chứng (nhất là thông tin về những sư kiện liên hệ đến những quốc gia khác mà các học giả quốc tế đã nói đến khá nhiều, dựa vào những tài liệu văn khố hải ngoại). Song, dù vài sự kiện nào đó (ví dụ như về liên hệ với Liên Xô và Trung Quốc) có thể là chưa thật đầy đủ (và có thể có ích hơn nếu tác giả đối chiếu với những nguồn nước ngoài), cuốn này cũng hữu ích vì nó cho thấy cái nhìn của người trong cuộc (về phía Việt Nam).  Nếu họ có nhận định không đúng, có thiếu sót thông tin, và do đó có những quyết định sai lầm, thì chính sự sai lầm ấy cũng là một dữ kiện làm rõ thêm lịch sử.

Cuốn sách sẽ là một sự thích thú cho tất cả mọi người Việt Nam ưu tư với quê hương, mong muốn nhìn lại chính cuộc đời mình, gia đình mình, trong gần 40 năm qua, nhưng nó cũng là một kho tư liệu hết sức dồi dào, mới mẻ, cực kỳ quý báu cho những học giả, những sử gia nghiên cứu về Việt Nam.  Chúng ta nên cám ơn tác giả.

Trần Hữu Dũng, 11/2012.

Source : Viet Studies

* * *

“Rất nhiều thế hệ, kể cả con em của những người đã từng phục vụ trong chế độ Việt Nam Cộng hòa, sau ngày 30-4-1975 đã trở thành sản phẩm của nền giáo dục xã hội chủ nghĩa. Nhiều người không biết một cách chắc chắn điều gì đã thực sự xảy ra thậm chí với ngay chính cha mẹ mình. 

Cuốn sách của tôi đơn giản chỉ kể lại những gì đã xảy ra ở Sài Gòn, ở Việt Nam sau ngày 30-4: cải tạo, đánh tư sản, đổi tiền… Cuốn sách của tôi cũng nói về hai cuộc chiến tranh cuối thập niên 1970, một với Khmer Đỏ và một với người Trung Quốc. Cuốn sách của tôi cũng nói về làn sóng vượt biên sau năm 1975, và về sự “đồng khởi” của nông dân, của các tiểu chủ, tiểu thương để dành lấy cái quyền được tự lo lấy cơm ăn áo mặc. 

Đây là công trình của một nhà báo mong mỏi đi tìm sự thật.” – Huy Đức
Source : Dan Lam Bao Blog, 14/12/2012

Sisouk Na Champassak : Tempête sur le Laos [1961]

[ndlr] Témoignage direct du prince Sisouk na Champassak (1928-1985) sur la guerre civile laotienne. Paru en 1961, Tempête sur le Laos retrace les événements politiques du Laos de la Seconde guerre mondiale jusqu’en 1960. La vision est celle d’un officiel du gouvernement royal alors très impliqué dans les affaires politiques et internationales de son pays. L’auteur explique sa démarche dans l’avant-propos qui suit. L’ouvrage est paru initialement en langue anglaise sous le titre Storm over Laos, a contemporary history (New York, Praeger, 1961).

Avant-propos de l’auteur

Ce livre n’est qu’une esquisse. C’est une série de témoignages et de récits vécus des événements qui ont pesé lourdement sur le destin de mon pays depuis 1945. Depuis seize ans, le royaume du Laos vit dans l’insécurité et la guerre, et pourtant l’opinion internationale n’a jamais été clairement informée de la nature que mène le peuple du Royaume du Million d’Éléphants contre les ingérences de la République démocratique du Nord Vietnam et de ses empiètements successifs d’abord, sous le couvert d’une prétendue libération des pays de l’ancienne Indochine française, et ensuite, au nom d’une croisade idéologique. Dans ce livre je me suis borné à relater les faits, surtout depuis la Conférence de Genève de juillet 1954 en essayant de les analyser sans préjugés ni passion. J’ai été mêlé de près ou de loin dans tout cet enchaînement de drames qui déchirent mon pays. J’ai collaboré avec Son Excellence Katay Don Sasorith, alors premier ministre, en tant que son directeur de cabinet et représentant du gouvernement royal auprès de la Commission Internationale de Contrôle ; j’ai servi Son Altesse le prince Souvanna Phouma, en qualité de secrétaire général du Conseil des ministres ; et j’ai eu l’honneur de faire partie du gouvernement de son Excellence Phoui Sananikone, comme secrétaire d’Etat à l’Information et à la Jeunesse, gouvernement au sein duquel le général Phoumi détenait le portefeuille du secrétariat d’État à la Défense nationale. Je connais le prince Boun Oum Na Champassak dont je suis l’un des proches parents et pour lequel j’éprouve le plus grand respect et la plus grande affection. En outre, j’ai participé à toutes les négociations et conversations avec les leaders du Pathet-Lao depuis la première prise de contact à la plaine des Jarres en janvier 1955, jusqu’à la Conférence de Vientiane, en août 1956. En passant par le rendez-vous Katay D. Sasorith-prince Souphannouvong de Rangoon.

Mon but n’est pas de faire l’apologie de telle ou telle politique de ces hommes au pouvoir depuis la naissance du Laos indépendant, mais de montrer à l’opinion publique les diverses étapes de ce qu’il convient d’appeler les « approches du communisme international pour la conquête de l’Asie du Sud-Est », et surtout les difficultés de toutes sorte qui assaillent un pays petit enclavé, né dans l’équivoque de Genève, et placé en sandwich entre les deux camps antagonistes dans une zone de tension où pressions et dépressions atteignent souvent leur maximum.

Je souhaite que ce livre puisse ramener les laotiens égarés dans la communauté nationale afin d’édifier un Laos uni, neutre, et indépendant. Je forme également le voeu que les Laotiens de quelque bord qu’ils soient fassent notre propre évolution au lieu de faire la révolution des autres.

Réf. Sisouk Na Champassak, Tempête sur le Laos, Paris, La Table Ronde, « L’ordre du jour », 1961, 266 p.

 

Couverture de l’édition new-yorkaise
(Frederick A. Praeger, 1961)

 

Prince Sisouk na Champassak (March 28, 1928 in Pakse, Champassak, Laos – May 10, 1985 in Santa Ana, California, United States). He was the eldest son of Chao Bounsouane na Champassak, who was in turn the eldest son of the last King of Champassak, Chao Ratsadanay. His brother is Chao Sisanga Na Champassak.

Prince Sisouk was a member of the Na Champassak royal family or house. He served as Secretary General of the Royal Government in the Kingdom of Laos. He is the author of Storm over Laos, a history of Laos from World War II until about 1961.

He became Minister of Finance and Minister of Defense in the pre-1975 Royal Lao Government. After fleeing Laos in May 1975, as the country fell to the communist Pathet Lao, he immigrated to France. In 1981, he became a key political leader of the resistance against the communist Lao PDR government, together with General Vang Pao. He died in Vang Pao’s house in Santa Ana, California. (source : Wikipedia – page consultée le 10 octobre 2012).

Book review :

By Gordon Leonard, in Political Research Quartely, Volume 15 (4): 738-740, December, 1962.