Archives par mot-clé : discours

Mauro Carbone : Mobilité, visibilité, désir : le cinéma dans la réflexion de Sartre, Merleau-Ponty, Lyotard (7-12-2016)

La section arts du département lettres et arts de l’ENS de Lyon accueillera une conférence de Mauro CARBONE, mercredi 7 décembre à 14h, salle Dutilleux :

Mobilité, visibilité, désir : le cinéma dans la réflexion de Sartre, Merleau-Ponty, Lyotard

 

Mauro Carbone, spécialiste d’esthétique, est professeur de Philosophie à l’Université Jean Moulin Lyon 3 et membre senior de l’Institut Universitaire de France. Il a été longuement Professeur d’Esthétique Contemporaine auprès de l’Università degli Studi de Milan.

Carbone est le fondateur ainsi que l’un des directeurs de la revue Chiasmi International. Publication trilingue autour de la pensée de Merleau-Ponty. Il dirige aussi la collection « L’œil et l’esprit. Esthétique, phénoménologie, textes plurilingues » auprès de la maison d’édition Mimésis (Milan-Paris). La pensée de Merleau-Ponty, dont il est l’un des plus importants spécialistes de sa génération, inspire entre autres La chair des images : Merleau-Ponty entre peinture et cinéma (Paris, Vrin, 2011 ; Albany, NY, SUNY Press, 2015 ; Shanghai, VI Horae, 2016, traduction japonaise en cours).

carbone_philosophieecransSes recherches actuelles sont focalisées sur les rapports entre l’expérience visuelle contemporaine et la philosophie à faire aujourd’hui. À ce sujet, parmi ses livres, il faut rappeler aussi Être morts ensemble : l’événement du 11 Septembre 2001 (Genève, MētisPresses, 2013) et Philosophie-écrans (Paris, Vrin, 2016 ; Milan, Raffaello Cortina, 2016).

 

★ ★ ★

Ngo Dinh Diem : Nationalisme et démocratie [Appel au peuple, 9 mai 1955]

[ndlr] Six mois avant la fondation de la République du Viêt-Nam (Sud) le 26 octobre 1955, discours de Ngo Dinh Diem sur sa conception du nationalisme.

« Le nationalisme qui se livrerait à la réaction est condamné à la mort, comme le nationalisme qui s’allie avec le Communisme est voué à la trahison ».

ngodinhdiem_quoctruongvietnamtudo_1956

Chers Compatriotes,

J’ai adressé le 8 mai un message à nos amis du Monde Libre. Il m’a paru en effet nécessaire que par ma voix, vos aspirations soient une fois de plus exprimées, votre détermination comprise, et votre cause entendue.

Pendant longtemps, on a vidé un mot qui vous était cher de tout son sens, c’est celui d’indépendance.

A présent, on abuse d’un autre mot : c’est celui de nationalisme.

Il ne suffit pas d’avoir peur du communisme, de vivre au dessous du 17e parallèle, de posséder des intérêts importants, pour se dire nationaliste.

Le Viêt-Nam ne sera jamais une Nation, il n’y aura jamais au Viêt-Nam de véritable nationalisme si certains de ses fils tentent de consolider à leur seul profit, les vestiges d’un régime périmé, et si d’autres servent une idéologie absolument étrangère à nos traditions spirituelles.

Le nationalisme que vous honorez de servir, le nationalisme irréductible de nos pères est un nationalisme essentiellement fondé sur la volonté de rejeter toute domination, et de préserver notre union dans ce que nous avons de commun et de plus sacré : notre terre, nos héros, notre sang.

Le nationalisme qui se livrerait à la réaction est condamné à la mort, comme le nationalisme qui s’allie avec le communisme est voué à la trahison.

Le nationalisme n’aurait aucun sens s’il n’apportait pas à nos compatriotes une libération définitive, s’il ne consacrait pas une fois pour toutes, leur liberté, s’il ne leur conférait pas une vie au-dessus de toute indignité.

C’est pourquoi, je pense que le nationalisme ne serait qu’un mensonge s’il ne conduit pas à la démocratie.

En vérité, ceux qui redoutent la démocratie sont ceux-là seuls qui ont mauvaise conscience. Ceux-là qui ont retardé notre accès à l’indépendance, ceux-là qui nous empêchent de réaliser des progrès sociaux, ceux-là qui intriguent mais n’osent pas présenter publiquement un programme, ici, à Saigon, devant le peuple.

Car en fait, il n’y a pas plusieurs programmes. Il n’y en a qu’un : celui qui préserve notre indépendance, qui fit de notre nationalisme un nationalisme vivant, conforme à nos traditions spirituelles, et par lequel nous accèderons tous, ensemble, à la démocratie.

—  —  —

Extrait de : « Nationalisme et démocratie (Appel au peuple, 9 Mai 1955) », in La voie de la juste cause (Traduction des principaux discours et déclarations du Président Ngo-Dinh-Diem), Saigon, Service de Presse, Présidence de la République du Viêt-Nam, 1956, pp. 86-87.

Bài phát biểu của Tổng thống Obama trước người dân Việt Nam

[ndlr] Discours officiel de Barack Obama au Viêt-Nam (24 mai 2016). Retranscription suivie des vidéos des deux discours à Hanoi le 24 mai et à Saigon le 25 mai 2016.

Bài phát biểu của Tổng thống Obama trước người dân Việt Nam

Nhà trắng
Văn phòng Thư ký Báo chí

Dành cho đăng tải ngay
Ngày 24 tháng 5 năm 2016
Trung tâm Hội nghị Quốc gia
Hà Nội, Việt Nam

12:11 P.M. ICT

TỔNG THỐNG OBAMA: Xin chào! (Vỗ tay). Xin chào Việt Nam! (Vỗ tay). Xin cảm ơn. Cảm ơn các bạn rất nhiều. Xin cảm ơn Chính phủ và nhân dân Việt Nam đã dành cho tôi sự chào đón nồng nhiệt và lòng mến khách trong chuyến thăm này. Và cảm ơn tất cả các bạn đã có mặt ở đây ngày hôm nay. (Vỗ tay). Chúng ta thấy, tới đây hôm nay là người Việt từ khắp mọi miền của đất nước vĩ đại này, trong đó có rất nhiều bạn trẻ đại diện cho sự năng động, tài năng và niềm hy vọng của Việt Nam.

Trong chuyến thăm này, trái tim tôi thực sự xúc động trước tấm lòng nhân hậu vốn nổi tiếng của người Việt Nam. Qua vô số những người đứng xếp hàng trên các con phố, tươi cười và vẫy tay chào, tôi cảm nhận được tình hữu nghị giữa hai dân tộc. Tối qua, tôi đã đến thăm phố cổ Hà Nội và thưởng thức một vài món ăn đặc sắc của Việt Nam. Tôi đã ăn Bún Chả. (Vỗ tay). Uống một chút bia Hà Nội. Nhưng tôi phải thú thực là đường phố thật đông đúc, cả đời tôi chưa bao giờ thấy có nhiều xe máy đến vậy. (Cười). Vì vậy tôi chưa thử đi qua đường, nhưng có thể sau này khi có dịp tôi quay trở lại, các bạn có thể chỉ cho tôi cách qua đường.

Tôi không phải là Tổng thống Hoa Kỳ đầu tiên đến Việt Nam trong những năm gần đây. Nhưng tôi là Tổng thống đầu tiên, cũng giống nhiều bạn ở đây, đã trưởng thành sau cuộc chiến giữa hai nước chúng ta. Khi những lực lượng cuối cùng của Hoa Kỳ rời khỏi Việt Nam, tôi mới tròn 13 tuổi. Do vậy lần đầu tiên tôi trực tiếp biết đến Việt Nam và tiếp xúc với người Việt Nam là khi tôi lớn lên ở Hawaii, với cộng đồng người Mỹ gốc Việt đầy tự hào ở đó.

Đồng thời, nhiều bạn ở đất nước này còn trẻ hơn tôi. Cũng giống như hai cô con gái của tôi, rất nhiều bạn sinh ra và lớn lên cả đời chỉ biết một điều – đó là hòa bình và mối quan hệ đã được bình thường hóa giữa Việt Nam và Hoa Kỳ. Do vậy, khi đến đây, tôi đã ý thức về quá khứ, ý thức về một lịch sử đầy khó khăn của chúng ta, nhưng cũng hướng tới tương lai – sự thịnh vượng, an ninh và nhân phẩm mà chúng ta cùng nhau thúc đẩy.

Tôi cũng đến đây với tinh thần trân trọng sâu sắc những di sản lâu đời của Việt Nam. Trải qua hàng ngàn năm, những người nông dân đã vun xới cho mảnh đất này – một lịch sử được hiển hiện qua trống đồng Đông Sơn. Ở khúc ngoặt của dòng sông Hồng là Hà Nội đã có trên một ngàn năm lịch sử. Thế giới đã biết đến và trân quý những tấm lụa và những bức tranh của Việt Nam, đồng thời Văn Miếu còn là một minh chứng cho tinh thần hiếu học của các bạn. Thế nhưng, trải qua nhiều thế kỷ, vận mệnh của các bạn lại thường xuyên bị định đoạt bởi những thế lực bên ngoài. Mảnh đất thân thương này không phải lúc nào cũng là của các bạn. Nhưng giống như cây tre, tin thần bất khuất của người Việt Nam đã được đúc kết trong áng thơ của Lý Thường Kiệt – “Sông núi nước Nam vua Nam ở. Rành rành định phận ở sách trời”.

Ngày hôm nay, chúng ta cũng nhớ tới giai đoạn lịch sử dài hơn giữa Việt Nam và Hoa Kỳ vốn vẫn thường bị lãng quên. Cách đây hơn 200 năm, khi Thomas Jefferson, người cha lập quốc của chúng tôi, tìm kiếm giống lúa cho trang trại của mình, ông đã tìm đến Việt Nam, mà theo ông, giống lúa ấy “nổi tiếng là trắng, thơm ngon và năng suất cao nhất”. Chẳng bao lâu sau, những tàu buôn Hoa Kỳ đã cập cảng của các bạn để tìm kiếm cơ hội giao thương.

Trong Chiến tranh Thế giới lần thứ hai, người Mỹ đã đến đây để giúp các bạn trong cuộc đấu tranh chống ngoại xâm. Khi những chiếc máy bay Hoa Kỳ bị bắn rơi, người Việt Nam đã cứu những viên phi công gặp nạn. Và vào ngày Việt Nam tuyên bố độc lập, người dân đã đổ ra khắp những phố phường Hà Nội và Hồ Chí Minh đã trích dẫn Tuyên ngôn độc lập của Hoa Kỳ. Ông đã nói: “Tất cả mọi người sinh ra đều có quyền bình đẳng. Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được. Trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc”.

Vào một thời điểm khác, việc tuyên bố những lý tưởng chung đó và cuộc đấu tranh tương tự đánh đuổi thực dân của cả hai dân tộc lẽ ra đã có thể giúp chúng ta sớm xích lại gần nhau hơn. Tuy nhiên, sự đối đầu trong Chiến tranh Lạnh và nỗi lo sợ về chủ nghĩa cộng sản đã đẩy chúng ta tới xung đột. Cũng giống như biết bao cuộc xung đột khác trong lịch sử nhân loại, chúng ta một lần nữa đã rút ra một sự thật cay đắng – rằng chiến tranh, cho dù mục đích của mỗi bên có là gì đi chăng nữa, cũng chỉ đem lại những đớn đau và bi kịch.

Ở tượng đài liệt sỹ của các bạn cách đây không xa, và trên bàn thờ của các gia đình ở khắp nơi trong cả nước, các bạn đang tưởng nhớ tới khoảng ba triệu người Việt Nam, cả những người lính và dân thường, ở cả hai phía, đã ngã xuống. Trên bức tường tưởng niệm ở Washington, chúng ta có thể chạm vào tên của 58.315 người Mỹ đã hy sinh tính mạng của họ trong cuộc chiến. Ở cả hai nước, những cựu binh và gia đình của những người đã ngã xuống vẫn đau đáu đi tìm những người bạn và những người thân đã mất. Đúng như ở Mỹ, chúng tôi đã được học, ngay cả khi chúng ta bất đồng về một cuộc chiến, chúng ta cũng phải luôn tôn vinh những người đã đứng trong quân ngũ và mở rộng vòng tay đón họ trở về với lòng kính trọng mà họ xứng đáng được hưởng, chúng ta có thể cùng bên nhau ngày hôm nay, cả người Việt lẫn người Mỹ và cùng thừa nhận những nỗi đau và hy sinh của cả hai phía.

Gần đây hơn, trong hơn hai thập niên vừa qua, Việt Nam đã đạt được những tiến bộ to lớn và hiện nay cả thế giới có thể chứng kiến những nỗ lực lớn lao của các bạn. Nhờ đổi mới kinh tế và các hiệp định thương mại, trong đó có hiệp định thương mại với Hoa Kỳ, các bạn đã hội nhập kinh tế quốc tế, bán hàng hóa của mình khắp nơi trên thế giới. Đầu tư nước ngoài ngày càng nhiều hơn. Là một trong những nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất khu vực Châu Á, Việt Nam đã vươn lên trở thành quốc gia có mức thu nhập trung bình.

Chúng tôi đã thấy những tiến bộ của Việt Nam qua những tòa tháp cao chọc trời và những tòa nhà cao tầng ở Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh, qua những trung tâm mua sắm và khu đô thị mới. Chúng tôi đã thấy những tiến bộ như vậy qua những vệ tinh mà Việt Nam đưa vào không gian và qua một thế hệ mới đang được kết nối trực tuyến, khởi nghiệp và điều hành những doanh nghiệp mới. Chúng tôi đã thấy những tiến bộ như vậy qua hàng chục triệu người Việt Nam kết nối trên Facebook và Instagram. Và các bạn không chỉ đăng những tấm ảnh selfies – mặc dù tôi được biết các bạn rất hay chụp như thế – (Cười) – cho đến giờ có rất nhiều bạn đã mời tôi cùng chụp selfies. Các bạn còn nói lên tiếng nói của mình về những vấn đề mà các bạn quan tâm, như bảo vệ cây cổ thụ ở Hà Nội.

Chính sự năng động như vậy đã đem lại những bước tiến thực sự trong cuộc sống của người dân. Ở đây, ở Việt Nam, các bạn đã giảm mạnh tỷ lệ nghèo đói cùng cực, nâng mức thu nhập của các hộ gia đình và giúp hàng triệu người vươn lên trở thành tầng lớp trung lưu ngày càng lớn mạnh. Đói nghèo, bệnh tật, tỷ lệ tử vong bà mẹ và trẻ em đều giảm. Số người có nước sạch và điện, số trẻ em trai và trẻ em gái được đến trường, tỷ lệ biết đọc biết viết – tất cả đều tăng lên. Đó là sự tiến bộ vượt bậc. Đó là những thành tựu mà các bạn đã có thể đạt được trong một khoảng thời gian rất ngắn.

Cùng với sự chuyển mình của Việt Nam là sự chuyển biến trong mối quan hệ giữa hai nước. Chúng tôi đã rút ra một bài học từ lời răn dạy của Thiền sư Thích Nhật Hạnh, rằng “Bằng đối thoại chân thành, cả hai bên đều sẵn sàng thay đổi”. Bằng cách đó, chính cuộc chiến vốn đã chia rẽ chúng ta lại trở thành nguồn cội để hàn gắn. Điều đó đã cho phép chúng ta tìm kiếm những người đã mất tích và cuối cùng đưa họ trở về quê hương. Điều đó đã cho phép chúng ta tháo gỡ bom mìn còn sót lại, vì chúng ta không thể để những đứa trẻ phải mất chân chỉ vì vui chơi ở ngoài trời. Ngay cả khi chúng tôi tiếp tục giúp đỡ những người Việt Nam khuyết tật, bao gồm cả trẻ em, chúng tôi cũng vẫn tiếp tục loại bỏ chất độc da cam – dioxin – để Việt Nam có thể giành lại những mảnh đất của mình. Chúng tôi tự hào về công việc mà chúng ta đã cùng làm ở Đà Nẵng, và mong muốn tiếp tục hỗ trợ những nỗ lực của các bạn ở Biên Hòa.

Chúng ta cũng không nên quên rằng việc hàn gắn giữa hai nước đã có những đóng góp lớn lao của những cựu binh vốn đã từng đối mặt ở hai đầu chiến tuyến. Hãy nhớ tới Thượng Nghị sỹ John McCain, người đã từng là tù binh chiến tranh trong nhiều năm ở đây, đã gặp Tướng Giáp, người đã nói hai nước không nên cứ là kẻ thù, mà hãy làm bạn. Hãy nhớ tới tất cả những cựu binh, cả Việt Nam và Hoa Kỳ, đã giúp chúng ta hàn gắn và gây dựng những mối quan hệ mới. Ít ai có thể làm nhiều hơn thế trong lĩnh vực này qua nhiều năm so với cựu Trung úy Hải quân, nay là Ngoại trưởng Hoa Kỳ, John Kerry, người cũng có mặt ở đây ngày hôm nay. Thay mặt cho tất cả mọi người, xin trân trọng cảm ơn John vì những nỗ lực vượt bậc của mình. (Vỗ tay).

Nhờ những cựu binh đã dẫn đường cho chúng ta, nhờ những chiến binh đã có lòng quả cảm vươn tới hòa bình mà hai dân tộc chúng ta giờ đây đã gần gũi nhau hơn bao giờ hết. Thương mại song phương đã tăng mạnh. Sinh viên và học giả của cả hai bên cùng học hỏi lẫn nhau. Chúng tôi đón nhiều sinh viên từ Việt Nam sang Hoa Kỳ học tập hơn bất kỳ quốc gia nào khác ở Đông Nam Á. Và mỗi năm, các bạn cũng đón ngày càng nhiều khách du lịch từ Hoa Kỳ, bao gồm cả các bạn trẻ người Mỹ đeo ba lô, tới 36 phố phường ở Hà Nội, những cửa hàng ở phố cổ Hội An và cố đô Huế. Cả người Việt và người Mỹ đều có thể đồng cảm với những lời ca của nhạc sỹ Văn Cao – “Từ đây người biết quê người; từ đây, người biết thương người”.

Với tư cách là Tổng thống, tôi đã phát huy những tiến bộ như vậy. Với mối quan hệ đối tác toàn diện mới, chính phủ của cả hai nước đang hợp tác chặt chẽ với nhau hơn bao giờ hết. Và cùng với chuyến thăm này, chúng ta đã đặt nền tảng vững chắc hơn cho mối quan hệ song phương trong nhiều thập niên tới. Xét từ góc độ nào đó, sợi dây dài kết nối hai nước vốn bắt đầu từ Thomas Jefferson cách đây hơn hai thế kỷ đến bây giờ đã kết trọn một vòng. Quá trình đó đã diễn ra qua bao nhiêu năm và đòi hỏi những nỗ lực to lớn. Nhưng giờ đây, chúng ta có thể nói điều mà trước kia khó có thể tưởng tượng nổi: ngày hôm nay, Việt Nam và Hoa Kỳ đã là đối tác.

Và tôi tin rằng kinh nghiệm của chúng ta sẽ là những bài học cho cả thế giới. Vào thời điểm mà nhiều cuộc xung đột dường như vô cùng nan giải, dường như không có hồi kết, chúng ta đã minh chứng rằng trái tim có thể thay đổi và rằng một tương lai khác sẽ đến nếu như chúng ta khước từ làm tù binh của quá khứ. Chúng ta đã cho thấy hòa bình có thể tốt đẹp hơn chiến tranh như thế nào. Chúng ta đã minh chứng rằng tiến bộ và nhân phẩm chỉ có thể được thúc đẩy tốt nhất qua hợp tác, chứ không phải xung đột. Đó là những gì mà Việt Nam và Hoa Kỳ có thể chứng minh với thế giới.

Giờ đây, mối quan hệ đối tác mới của Hoa Kỳ với Việt Nam được bắt nguồn từ một vài chân lý cơ bản. Việt Nam là một quốc gia độc lập, có chủ quyền, và không có bất kỳ quốc gia nào khác có thể áp đặt ý chí hay định đoạt vận mệnh của các bạn. (Vỗ tay). Bây giờ, Hoa Kỳ có mối quan tâm ở đây. Chúng tôi quan tâm tới sự thành công của Việt Nam. Nhưng mối quan hệ đối tác toàn diện của chúng ta vẫn đang ở giai đoạn đầu. Trong thời gian còn lại trong nhiệm kỳ của mình, tôi muốn chia sẻ với các bạn một tầm nhìn mà tôi tin rằng có thể định hướng cho chúng ta trong nhiều thập niên tới đây.

Trước hết, chúng ta hãy cùng nhau hợp tác để tạo ra những cơ hội thực sự và sự thịnh vượng cho tất cả người dân của mình. Chúng ta biết những thành tố của thành công kinh tế trong thế kỷ 21. Trong nền kinh tế toàn cầu, đầu tư và thương mại sẽ đến bất kỳ nơi nào có pháp quyền, bởi vì không ai muốn phải hối lộ để được khởi nghiệp. Không ai muốn bán hàng hay đi học nếu họ không biết mình sẽ được đối xử ra sao. Trong các nền kinh tế tri thức, việc làm sẽ được tạo ra ở những nơi mà người dân có quyền tự do suy nghĩ, trao đổi ý tưởng và đổi mới sáng tạo. Và mối quan hệ đối tác kinh tế thực sự không phải là chuyện nước này đi khai thác tài nguyên của nước khác, mà là đầu tư vào nguồn lực quý báu nhất của mình – đó chính là con người, kỹ năng và tài năng của họ, cho dù họ sống ở thành phố lớn hay ở làng quê. Và đó chính là mối quan hệ đối tác mà Hoa Kỳ đem tới.

Như tôi đã công bố ngày hôm qua, Peace Corps (Tổ chức Hòa bình) lần đầu tiên sẽ tới Việt Nam, tập trung giảng dạy tiếng Anh. Một thế hệ sau khi những thanh niên Mỹ đến đây để chiến đấu, một thế hệ người Mỹ mới sẽ tới đây để giảng dạy, xây dựng và làm sâu sắc hơn tình hữu nghị giữa hai dân tộc. (Vỗ tay). Một số công ty công nghệ hàng đầu và những cơ sở đào tạo của Hoa Kỳ đang hợp tác với các trường đại học của Việt Nam để tăng cường đào tạo trong lĩnh vực công nghệ, kỹ thuật, toán và y học. Ngay cả khi chúng tôi tiếp tục đón nhận thêm nhiều sinh viên Việt Nam sang Hoa Kỳ học tập, chúng tôi cũng tin rằng các bạn trẻ hoàn toàn xứng đáng được tiếp cận nền giáo dục đẳng cấp quốc tế ngay tại đây ở Việt Nam.

Đó là một trong những lý do chúng tôi rất phấn khởi khi mùa thu này, trường đại học Fulbright Việt Nam sẽ đi vào hoạt động tại Thành phố Hồ Chí Minh – đây sẽ là trường đại học phi lợi nhuận, độc lập đầu tiên của Việt Nam – đó sẽ là nơi có tự do học thuật hoàn toàn và học bổng cho những người có hoàn cảnh khó khăn. (Vỗ tay). Sinh viên, học giả và các nhà nghiên cứu sẽ tập trung vào chính sách công, quản trị và kinh doanh; vào khoa học máy tính và kỹ thuật, và các môn nghệ thuật tự do – mọi lĩnh vực từ thơ của Nguyễn Du, cho đến triết lý của Phan Chu Trinh và toán học của Ngô Bảo Châu.

Và chúng tôi sẽ tiếp tục đồng hành cùng các bạn trẻ và doanh nhân khởi nghiệp, bởi chúng tôi tin rằng khi các bạn có thể tiếp cận các kỹ năng, công nghệ và vốn mà mình cần thì không có gì có thể cản đường các bạn – và điều đó bao gồm cả những phụ nữ tài năng của Việt Nam. (Vỗ tay). Chúng tôi cho rằng bình đẳng giới là một nguyên tắc quan trọng. Từ thời Bà Trưng Bà Triệu đến nay, những người phụ nữ mạnh mẽ và tự tin luôn luôn có thể giúp Việt Nam tiến về phía trước. Bằng chứng rất rõ ràng – tôi nói điều này ở bất cứ nơi nào tôi đến trên khắp thế giới – gia đình, cộng đồng, và các quốc gia đều thịnh vượng hơn khi trẻ em gái và phụ nữ có cơ hội ngang bằng để thành công ở trường học và ở nơi làm việc và trong chính phủ. Điều đó đúng ở mọi nơi và điều đó đúng ở Việt Nam. (Vỗ tay).

Chúng tôi sẽ tiếp tục nỗ lực để giải phóng tối đa tiềm năng của nền kinh tế của các bạn thông qua Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP). Ngay tại Việt Nam, TPP sẽ giúp các bạn bán được nhiều sản phẩm hơn ra thế giới và hiệp định này sẽ thu hút đầu tư mới. TPP sẽ đòi hỏi cải cách để bảo vệ công nhân và pháp quyền và quyền sở hữu trí tuệ. Và Hoa Kỳ sẵn sàng hỗ trợ Việt Nam khi Việt Nam nỗ lực thực hiện đầy đủ các cam kết của mình. Tôi muốn các bạn biết rằng, với tư cách là Tổng thống Hoa Kỳ, tôi ủng hộ mạnh mẽ TPP bởi các bạn còn có thể mua nhiều hơn các sản phẩm có xuất xứ từ Mỹ.

Hơn nữa, tôi ủng hộ TPP bởi những lợi ích chiến lược quan trọng của hiệp định này. Việt Nam sẽ bớt phụ thuộc vào bất kỳ một đối tác thương mại duy nhất nào và hưởng lợi từ quan hệ rộng rãi hơn với nhiều đối tác, bao gồm Hoa Kỳ. (Vỗ tay). Và TPP sẽ củng cố hợp tác khu vực. TPP sẽ giúp Việt Nam giải quyết bất đình đẳng kinh tế, và sẽ thúc đẩy nhân quyền, với mức lương cao hơn và điều kiện lao động an toàn hơn. Lần đầu tiên ở Việt Nam, quyền lập công đoàn độc lập và luật cấm lao động cưỡng bức và lao động trẻ em. Và hiệp định có các biện pháp bảo vệ môi trường mạnh mẽ nhất và những tiêu chuẩn chống tham nhũng cao nhất so với bất kỳ hiệp định thương mại nào trong lịch sử. Đó là tương lai mà TPP mang lại cho tất cả chúng ta, bởi tất cả chúng ta – Hoa Kỳ, Việt Nam và các quốc gia tham gia – sẽ phải tuân thủ các quy định mà chúng ta đã cùng nhau tạo nên. Đó là tương lai dành cho tất cả chúng ta. Vì thế chúng ta phải đạt được hiệp định này – vì sự thịnh vượng kinh tế và an ninh quốc gia của chúng ta.

Tiếp theo, tôi muốn nói đến lĩnh vực thứ hai mà chúng ta có thể cùng hợp tác với nhau, đó là đảm bảo an ninh chung của chúng ta. Với chuyến thăm này, chúng ta đồng thuận về việc đẩy mạnh hợp tác an ninh và tăng cường lòng tin giữa quân đội hai nước. Chúng tôi sẽ tiếp tục cung cấp các khóa đào tạo và trang thiết bị cho Cảnh sát biển Việt Nam nhằm tăng cường năng lực hàng hải của Việt Nam. Chúng tôi sẽ đồng hành để cung cấp hỗ trợ nhân đạo khi xảy ra thảm họa. Với tuyên bố tôi đã đưa ra ngày hôm qua về việc gỡ bỏ hoàn toàn lệnh cấm bán vũ khí cho Việt Nam, Việt Nam sẽ có được sự tiếp cận lớn hơn với trang thiết bị quân sự các bạn cần để đảm bảo an ninh của mình. Và Hoa Kỳ đang thực hiện cam kết của mình nhằm bình thường hóa quan hệ hoàn toàn với Việt Nam. (Vỗ tay).

Nói một cách rộng hơn, thế kỷ 20 đã cho tất cả chúng ta– cả Hoa Kỳ và Việt Nam – thấy rằng trật tự thế giới làm nền tảng cho an ninh chung của chúng ta được hình thành dựa trên những quy tắc và chuẩn mực nhất định. Các quốc gia đều có chủ quyền, bất luận quốc gia đó lớn hay nhỏ, chủ quyền của họ phải được tôn trọng, và lãnh thổ của họ không nên bị xâm phạm. Các quốc gia lớn không nên bắt nạt các quốc gia nhỏ hơn. Các tranh chấp nên được giải quyết một cách hòa bình. (Vỗ tay). Và các thiết chế khu vực, ví dụ như ASEAN và Hội nghị Thượng đỉnh Đông Á, nên tiếp tục được củng cố mạnh mẽ. Đó là điều tôi tin tưởng. Đó là điều Hoa Kỳ tin tưởng. Đó là quan hệ đối tác mà Hoa Kỳ mang đến khu vực này. Tôi mong muốn thúc đẩy tinh thần tôn trọng và hòa giải vào cuối năm nay khi tôi trở thành Tổng thống Hoa Kỳ đầu tiên đến thăm Lào.

Về Biển Nam Trung Hoa (Biển Đông), Hoa Kỳ không là một quốc gia tuyên bố chủ quyền trong tranh chấp hiện nay. Tuy nhiên chúng tôi sát cánh cùng các đối tác để bảo vệ những nguyên tắc cốt lõi, như quyền tự do hàng hải và hàng không, và thương mại hợp pháp không bị cản trở, và cách giải quyết những tranh chấp một cách hòa bình, thông qua các công cụ pháp lý, theo luật pháp quốc tế. Trong tương lai, Hoa Kỳ sẽ tiếp tục bay và đưa tàu thuyền hoạt động ở bất cứ nơi nào luật pháp quốc tế cho phép, và chúng tôi sẽ ủng hộ quyền của tất cả các quốc gia thực hiện việc làm tương tự như vậy. (Vỗ tay).

Ngay cả khi chúng ta hợp tác chặt chẽ hơn trong những lĩnh vực mà tôi vừa nói đến, quan hệ đối tác của chúng ta còn bao gồm thành tố thứ ba – giải quyết những lĩnh vực mà chính phủ của chúng ta còn khác biệt, bao gồm nhân quyền. Không quốc gia nào là hoàn hảo cả. Hai thế kỷ đã trôi qua, Hoa Kỳ vẫn tiếp tục cố gắng để thực hiện những lý tưởng có từ thời lập quốc của chúng tôi. Chúng tôi vẫn đang giải quyết những bất cập của mình – quá nhiều tiền đổ vào chính trị, bất bình đẳng kinh tế gia tăng, phân biệt chủng tộc trong hệ thống tư pháp hình sự, phụ nữ vẫn không được trả lương ngang bằng với nam giới trong cùng một công việc. Chúng tôi vẫn còn nhiều vấn đề. Và chúng tôi không phải không bị chỉ trích, tôi thú thực với bạn như vậy. Tôi vẫn nghe những lời chỉ trích hàng ngày. Nhưng chính sự giám sát đó, những cuộc tranh luận công khai, chỉ ra những điểm không hoàn hảo của chúng tôi, và cho phép tất cả mọi người có tiếng nói đã giúp chúng tôi phát triển mạnh mẽ hơn, thịnh vượng hơn và công bằng hơn.

Tôi đã nói điều này từ trước– Hoa Kỳ không tìm cách áp đặt mô hình chính phủ của chúng tôi lên Việt Nam. Những quyền mà tôi nói đây, tôi tin rằng không phải các giá trị Mỹ, tôi nghĩ đó là giá trị phổ quát được minh định trong Tuyên ngôn Quốc tế về Nhân quyền. Những quyền đó được minh định trong Hiến pháp Việt Nam, khẳng định rằng “người dân có quyền tự do ngôn luận và tự do báo chí, và có quyền tiếp cận thông tin, quyền tụ họp và quyền lập hội, và quyền biểu tình”. Điều đó được nêu trong hiến pháp Việt Nam. (Vỗ tay). Vì thế, thực sự vấn đề ở đây là tất cả chúng ta, từng quốc gia, cố gắng áp dụng nhất quán những nguyên tắc này, đảm bảo rằng chúng ta – những người đang làm việc trong chính phủ – thành thật với những lý tưởng đó.

Trong những năm gần đây, Việt Nam đã đạt được một số tiến bộ. Việt Nam cam kết đảm bảo pháp luật của mình sẽ thống nhất với hiến pháp mới và với chuẩn mực quốc tế. Theo quy định của một số luật mới được ban hành gần đây, chính phủ sẽ công khai nhiều hơn về ngân sách và công chúng sẽ có quyền tiếp cận nhiều thông tin hơn. Và, như tôi đã nói, Việt Nam cam kết thực hiện cải cách kinh tế và lao động theo TPP. Vì thế, tất cả đều là những bước đi tích cực. Cuối cùng, tương lai của Việt Nam sẽ được quyết định bởi chính người dân Việt Nam. Mỗi quốc gia có con đường riêng của mình, và hai quốc gia chúng ta có những truyền thống khác biệt, hệ thống chính trị khác biệt và văn hóa khác biệt. Nhưng là một người bạn của Việt Nam, cho phép tôi chia sẻ quan điểm của tôi – tại sao tôi tin tưởng các quốc gia sẽ thành công hơn khi những quyền phổ quát được đảm bảo.

Khi có quyền tự do biểu đạt và tự do ngôn luận, và khi người dân có thể chia sẻ ý tưởng và tiếp cận internet và mạng xã hội mà không bị cấm đoán, điều đó sẽ tạo đà cho đổi mới sáng tạo mà các nền kinh tế cần để có thể vươn lên. Đó là nơi nảy ra những ý tưởng mới. Đó chính là cách thức khởi đầu của Facebook. Đó chính là cách thức mà nhiều trong số những công ty vĩ đại nhất của chúng tôi đã khởi nghiệp – nhờ ai đó có ý tưởng mới. Ý tưởng khác biệt. Và họ có thể chia sẻ ý tưởng đó. Khi có tự do báo chí – khi nhà báo và blogger có thể vạch trần những bất công và lạm dụng – điều đó sẽ buộc các quan chức phải có trách nhiệm và sẽ xây dựng niềm tin của người dân để hệ thống có thể hoạt động. Khi các ứng viên có thể chạy đua vào các vị trí và tranh cử tự do, và cử tri có thể lựa chọn những người lãnh đạo của mình trong các cuộc bầu cử tự do và công bằng thì điều đó sẽ làm cho các quốc gia ổn định hơn, bởi vì người dân biết rằng tiếng nói của họ được lắng nghe và rằng những thay đổi một cách hòa bình là điều có thể. Và điều đó sẽ đưa những con người mới vào hệ thống.

Khi có quyền tự do tôn giáo, thì điều đó không chỉ cho phép người dân được bày tỏ đầy đủ tình yêu và đam mê vốn là giá trị cốt lõi của tất cả mọi tôn giáo lớn, mà còn cho phép các nhóm đức tin phục vụ cộng đồng của họ thông qua trường học và bệnh viện, và chăm sóc người nghèo và người dễ bị tổn thương. Và khi có quyền tự do hội họp – khi người dân được tự do tổ chức xã hội dân sự – thì các quốc gia sẽ giải quyết tốt hơn các thách thức mà chính phủ đôi khi không thể tự mình giải quyết. Do vậy, tôi cho rằng việc thúc đẩy các quyền này không phải là mối đe dọa đối với sự ổn định, mà thực ra là củng cố sự ổn định và là nền tảng cho sự tiến bộ.

Suy cho cùng, việc khát khao có được những quyền này đã thôi thúc người dân trên toàn thế giới, trong đó có Việt Nam, đánh đuổi chủ nghĩa thực dân. Tôi tin rằng việc thúc đẩy các quyền này là sự hiện thân đầy đủ nhất của độc lập mà nhiều quốc gia đề cao, bao gồm cả nơi này, ở một quốc gia đã tuyên bố “của dân, do dân và vì dân”.

Cách thực hiện của Việt Nam sẽ khác với của Hoa Kỳ. Và cách thức của mỗi chúng ta cũng sẽ khác với các quốc gia khác trên thế giới. Nhưng có những nguyên tắc căn bản mà tôi cho rằng tất cả chúng ta đều cần phải cố gắng thực hiện và cải thiện. Tôi đã nói điều này với tư cách là người sắp hết nhiệm kỳ, do vậy tôi có lợi thế trong gần tám năm để giờ đây có thể suy ngẫm xem hệ thống của chúng tôi hoạt động như thế nào và tương tác với các quốc gia thế giới ra sao khi mà họ đang không ngừng cải thiện hệ thống của mình.

Cuối cùng, tôi cho rằng, mối quan hệ đối tác của chúng ta có thể ứng phó với những thách thức toàn cầu mà không một quốc gia đơn lẻ nào có thể tự giải quyết được. Nếu chúng ta tiếp tục đảm bảo sức khỏe cho người dân của mình và vẻ đẹp của hành tinh này thì chúng ta phải phát triển bền vững. Những kỳ quan tự nhiên như Vịnh Hạ Long và Hang Sơn Đoòng cần phải được gìn giữ cho con cháu chúng ta. Nước biển dâng đe dọa các bờ biển và giao thông đường thủy vốn là huyết mạch trong cuộc sống của nhiều người Việt Nam. Với tư cách là các đối tác trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu, chúng ta cần thực hiện đầy đủ cam kết mà chúng ta đã tuyên bố ở Paris, chúng ta cần giúp những người nông dân và những ngôi làng và người dân mưu sinh bằng nghề cá có thể thích ứng và đem lại nhiều năng lượng sạch hơn đến những khu vực như Đồng bằng sông Cửu Long – vựa lúa của thế giới mà chúng ta cần để đảm bảo lương thực cho những thế hệ sau này.

Và chúng ta có thể cứu sống người dân ở ngoài biên giới của mình. Bằng cách giúp các quốc gia khác nâng cao hệ thống y tế của họ, chúng ta có thể phòng ngừa không để bệnh tật bùng phát trở thành dịch bệnh đe dọa tất cả chúng ta. Khi Việt Nam làm sâu sắc cam kết của mình với lực lượng gìn giữ hòa bình Liên Hiệp Quốc, Hoa Kỳ tự hào giúp đào tạo các quân nhân gìn giữ hòa bình của các bạn. Và điều quan trọng ở đây là – hai nước chúng ta, từng chiến đấu chống lại nhau, giờ lại sát cánh cùng nhau và cùng giúp nhau đạt được hòa bình. Vì thế, bên cạnh quan hệ song phương của mình, mối quan hệ đối tác còn cho phép chúng ta góp phần hình thành môi trường quốc tế theo hướng tích cực.

Bây giờ, thực hiện được đầy đủ tầm nhìn mà tôi mô tả ngày hôm nay không phải là điều xảy ra một sớm một chiều, và không phải đương nhiên sẽ xảy ra. Có thể sẽ có những thăng trầm trên con đường đó. Sẽ có những lúc xảy ra hiểu nhầm. Con đường đó đòi hỏi nỗ lực bền bỉ và đối thoại chân thành trong những lĩnh vực mà cả hai bên sẽ tiếp tục thay đổi. Tuy nhiên, khi xem xét cả chặng đường lịch sử và những trở ngại mà chúng ta đã vượt qua, tôi đang đứng trước các bạn ở đây ngày hôm nay, rất lạc quan về tương lai chung của chúng ta. (Vỗ tay). Và niềm tin của tôi, lúc nào cũng vậy, luôn luôn bắt nguồn từ tình hữu nghị và khát vọng chung của cả hai dân tộc.

Tôi nghĩ đến tất cả những người Mỹ và người Việt Nam đã vượt qua biển cả mênh mông – trong đó có một số người lần đầu tiên được đoàn tụ với gia đình sau nhiều thập niên – và những người như nhạc sỹ Trịnh Công Sơn đã viết trong ca khúc của mình, đã nối vòng tay lớn để mở tấm lòng của mình ra để thấu suốt trái tim mình và nhìn thấu tình người trong mỗi chúng ta. (Vỗ tay).

Tôi nghĩ đến tất cả người Mỹ gốc Việt thuộc mọi tầng lớp đã thành danh – từ bác sỹ, nhà báo, thẩm phán, công chức. Một trong số họ, được sinh ra ở đây, đã viết cho tôi một lá thư và nói rằng “Ơn Chúa, tôi đã có thể thực hiện được giấc mơ Mỹ…Tôi rất tự hào là người Mỹ nhưng tôi cũng rất tự hào là người Việt Nam”. (Vỗ tay). Và ngày hôm nay, ông ấy ở đây, trở lại mảnh đất sinh thành, bởi vì, như ông ấy đã nói, “niềm đam mê cá nhân” của ông là “cải thiện cuộc sống cho từng người dân Việt Nam”.

Tôi nghĩ tới một thế hệ người Việt Nam mới – với rất nhiều người trong số các bạn, rất nhiều bạn trẻ có mặt ở đây – những người luôn sẵn sàng ghi lại dấu ấn của mình trên thế giới. Và tôi muốn nói với tất cả những người trẻ đang lắng nghe tôi nói rằng: tài năng của bạn, con đường của bạn, những giấc mơ của bạn–trong tất cả những thứ đó, Việt Nam đã có có tất cả những thành tố cần thiết để phát triển. Vận mệnh của bạn là trong tay của bạn. Đây là thời điểm của bạn. Và khi bạn theo đuổi tương lai mà bạn muốn, tôi muốn bạn biết rằng Hoa Kỳ sẽ ở đó bên bạn như là đối tác của bạn và là bạn của bạn. (Vỗ tay).

Và trong nhiều năm tới kể từ bây giờ, khi ngày càng có nhiều người Việt Nam và Mỹ đang học tập với nhau; đổi mới sáng tạo và kinh doanh với nhau; cùng chung tay vì an ninh của chúng ta, thúc đẩy nhân quyền và cùng nhau bảo vệ hành tinh của mình … tôi hy vọng bạn hãy nhớ lại thời điểm này và ấp ủ hy vọng từ tầm nhìn mà tôi đã đề ra ngày hôm nay. Hay, nếu tôi có thể nói một cách khác – mượn lời của Truyện Kiều mà các bạn đều biết « Rằng trăm năm cũng từ đây. Của tin gọi một chút này làm ghi”. (Vỗ tay).

Cám ơn các bạn. Rất cám ơn các bạn. Cám ơn Việt Nam. Cám ơn. (Vỗ tay).

END12:43 P.M. ICT

Source : Ambassade US au Viêt-Nam

Lire le discours en anglais : Remarks by President Obama in Address to the People of Vietnam (24/05/2016, National Convention Center Hanoi, Vietnam).

Diễn văn của Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng tại Lễ kỷ niệm ngày 30/4

[ndlr] Discours officiel du Premier ministre Nguyen Tan Dung à l’occasion de la commémoration du 30 avril dans la ligne la plus orthodoxe de l’Etat-parti. Une source historique à mettre en parallèle de la déclaration des organisations indépendantes appartenant à la société civile.

(Chinhphu.vn) – Cổng TTĐT Chính phủ trân trọng giới thiệu diễn văn của Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Tấn Dũng tại Lễ mít tinh, diễu binh, diễu hành chào mừng kỷ niệm 40 năm Ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước diễn ra tại Thành phố Hồ Chí Minh sáng 30/4/2015.

ThuTuongNguyenTanDung_30-04-2015
Thủ tướng đọc diễn văn tại Lễ kỷ niệm © VGP/Nhật Bắc

Phát huy tinh thần Đại thắng mùa Xuân 1975, phấn đấu xây dựng đất nước ta đàng hoàng hơn, to đẹp hơn

Diễn văn của đồng chí Nguyễn Tấn Dũng, Ủy viên Bộ Chính trị,  Thủ tướng Chính phủ tại Lễ kỷ niệm 40 năm Ngày giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước

(30/4/1975-30/4/2015)

Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 30 tháng 4 năm 2015

——————————-

Thưa các đồng chí lãnh đạo, nguyên lãnh đạo Đảng, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam,

Thưa các đồng chí Lão thành cách mạng, các Mẹ Việt Nam Anh hùng, các Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân,

Thưa các vị khách quốc tế,

Thưa đồng bào, đồng chí và quý vị đại biểu,

Thưa đồng bào, đồng chí và quý vị đại biểu,

Hôm nay, trong không khí hào hùng của những ngày tháng Tư lịch sử, toàn Đảng, toàn dân, toàn quân ta phấn khởi, tự hào tổ chức trọng thể Lễ kỷ niệm 40 năm Ngày giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước. Thay mặt lãnh đạo Đảng, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Tôi thân ái gửi tới các đồng chí Lão thành cách mạng, các Mẹ Việt Nam Anh hùng, các Anh hùng lực lượng vũ trang; Cán bộ chiến sĩ Quân đội Nhân dân, Công an Nhân dân; các vị khách quốc tế, quý vị đại biểu và đồng bào, đồng chí trong cả nước lời thăm hỏi thân thiết và lời chúc tốt đẹp nhất.

Đại thắng mùa Xuân năm 1975 là một trang sử hào hùng trong lịch sử dựng nước và giữ nước vĩ đại của dân tộc ta. Chúng ta đã hoàn thành được sứ mệnh lịch sử vẻ vang là giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước, đưa nước ta bước vào kỷ nguyên mới – kỷ nguyên của độc lập, thống nhất và cùng nhau xây dựng một nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa – dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh. Trong thời khắc thiêng liêng, xúc động này, Đảng, Nhà nước, toàn dân, toàn quân ta thành kính tưởng nhớ và đời đời biết ơn Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại – Lãnh tụ thiên tài, Anh hùng giải phóng dân tộc, Danh nhân văn hóa thế giới – Người đã làm rạng rỡ dân tộc ta, non sông đất nước ta. Chúng ta mãi mãi tưởng nhớ và tri ân các nhà Lãnh đạo tiền bối kiệt xuất của Đảng – của dân tộc; các anh hùng liệt sĩ và đồng chí, đồng bào ta đã anh dũng hy sinh, cống hiến trọn đời mình cho sự nghiệp đấu tranh vì độc lập, tự do và thống nhất đất nước. Chúng ta luôn ghi nhớ và biết ơn các đồng chí Lão thành cách mạng, các Mẹ Việt Nam Anh hùng, các Anh hùng lực lượng vũ trang, các thương binh, bệnh binh, gia đình liệt sĩ, gia đình có công với nước, các cựu chiến binh, cựu thanh niên xung phong, dân công hỏa tuyến cùng đồng bào, đồng chí trên mọi miền đất nước, đồng bào ta ở nước ngoài đã cống hiến máu xương, trí tuệ, tài năng, công sức, của cải cho cuộc kháng chiến cứu nước vĩ đại. Tại buổi Lễ trọng thể này, một lần nữa chúng ta chân thành cảm ơn các nước xã hội chủ nghĩa nhất là Liên Xô, Trung Quốc; các Chính phủ, các phong trào, các tổ chức và nhân dân yêu chuộng hòa bình, tiến bộ trên thế giới đã nhiệt thành ủng hộ, dành những tình cảm và sự giúp đỡ quý báu cả về tinh thần, vật chất cho cuộc đấu tranh chính nghĩa, giành độc lập dân tộc, thống nhất đất nước của Việt Nam chúng ta.

Thưa đồng bào, đồng chí và quý vị đại biểu,

Sau khi kết thúc thắng lợi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, nhân dân Việt Nam có quyền thực hiện khát vọng thiêng liêng của mình là được sống trong một đất nước hòa bình, thống nhất, độc lập, tự do, hạnh phúc và có quan hệ bình đẳng, hữu nghị với tất cả các quốc gia trên thế giới. Nhưng Đế quốc Mỹ đã ngang nhiên áp đặt chế độ thực dân kiểu mới, biến miền Nam Việt Nam thành căn cứ quân sự của Mỹ, đàn áp tàn bạo Cách mạng miền Nam và tiến hành chiến tranh phá hoại khốc liệt ở miền Bắc. Chúng đã gây ra biết bao tội ác dã man, biết bao đau thương, mất mát đối với đồng bào ta, đất nước ta. Tổ quốc ta đã phải trải qua những thử thách cực kỳ nghiêm trọng.

Song, nhân dân Việt Nam quyết không sợ. Không có gì quí hơn độc lập tự do. Thà hy sinh tất cả chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ. Lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trở thành mệnh lệnh thiêng liêng của lý trí và trái tim của mỗi người Việt Nam.

Dưới sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng và Bác Hồ kính yêu, quân và dân cả nước đã vượt qua muôn vàn khó khăn, gian khổ, kiên cường, sáng tạo, anh dũng chiến đấu, hy sinh, lập nên những chiến công oanh liệt, đánh cho Mỹ cút, đánh cho Ngụy nhào mà đỉnh cao là cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân năm 1975, kết thúc bằng sự toàn thắng của Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử, giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước, Bắc – Nam sum họp một nhà. Đồng bào ta tràn ngập niềm vui trong Ngày đại thắng. Thắng lợi vĩ đại này đã làm nức lòng bè bạn gần xa và nhân dân yêu chuộng hòa bình trên thế giới.

Thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước là thắng lợi của lòng yêu nước nồng nàn – của khát vọng hòa bình, độc lập, tự do và thống nhất đất nước của đồng bào ta; của đường lối và nghệ thuật quân sự Việt Nam dưới sự lãnh đạo đúng đắn, tài tình, sáng tạo của Đảng ta; của sức mạnh tổng hợp của khối đại đoàn kết toàn dân tộc; của lòng trung thành tuyệt đối và tinh thần quyết chiến, quyết thắng của các Lực lượng vũ trang nhân dân với  tài chỉ huy thao lược của các vị Tướng lĩnh tài ba; của tình hữu nghị và sự ủng hộ, giúp đỡ to lớn, hiệu quả của bạn bè quốc tế; của liên minh chiến đấu kề vai sát cánh chống kẻ thù chung của nhân dân ba nước Việt Nam, Lào, Cam-pu-chia.

Đại thắng mùa Xuân năm 1975, giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước có ý nghĩa lịch sử trọng đại. Báo cáo Chính trị do đồng chí Tổng Bí thư Lê Duẩn trình bày tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ IV của Đảng ngày 14-12-1976 đã khẳng định “Năm tháng sẽ trôi qua, nhưng thắng lợi của nhân dân ta trong sự nghiệp kháng chiến chống Mỹ, cứu nước mãi mãi được ghi vào lịch sử dân tộc ta như một trong những trang chói lọi nhất, một biểu tượng sáng ngời về sự toàn thắng của chủ nghĩa anh hùng cách mạng và trí tuệ con người, và đi vào lịch sử thế giới như một chiến công vĩ đại của thế kỷ XX, một sự kiện có tầm quan trọng quốc tế to lớn và có tính thời đại sâu sắc”.

Sau ngày giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước, đất nước ta đứng trước muôn vàn khó khăn thách thức. Dưới sự lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước và sự đoàn kết nhất trí, nỗ lực phấn đấu của toàn dân, toàn quân, chúng ta đã tập trung sức khắc phục hậu quả nặng nề của chiến tranh, phá thế bao vây cấm vận, anh dũng kiên cường chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc, biên giới phía Tây Nam, giúp nhân dân Cam-pu-chia thoát khỏi họa diệt chủng và tiến hành công cuộc đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Thưa đồng bào, đồng chí và quý vị đại biểu,

Sau 30 năm thực hiện đường lối đổi mới, chúng ta đã đạt được những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử. Nước ta đã thoát khỏi tình trạng kém phát triển, trở thành nước đang phát triển có thu nhập trung bình. Tăng trưởng kinh tế bình quân đạt gần 7%/năm. Cơ cấu kinh tế chuyển dịch tích cực, công nghiệp và dịch vụ đã chiếm 83% trong tổng GDP. Quy mô và tiềm lực của nền kinh tế không ngừng tăng lên; GDP tăng gấp gần 7 lần và kim ngạch xuất khẩu tăng gấp hơn 200 lần. GDP bình quân đầu người năm 2015 đạt khoảng 2.200 USD. Kết cấu hạ tầng kinh tế – xã hội phát triển khá nhanh với nhiều công trình hiện đại, tạo diện mạo mới cho đất nước.

Tiến bộ, công bằng xã hội, phát triển văn hóa và công cuộc xây dựng nông thôn mới đạt được nhiều kết quả tích cực. An sinh xã hội cơ bản được bảo đảm, phúc lợi xã hội và đời sống nhân dân được cải thiện rõ rệt. Tỉ lệ hộ nghèo giảm mạnh, còn dưới 6%. Đã có hơn 98% số hộ gia đình được sử dụng điện lưới quốc gia. Tuổi thọ trung bình tăng từ 64,8 tuổi năm 1986 lên khoảng 73,5 tuổi năm 2015. Đã hoàn thành trước thời hạn nhiều Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ của Liên hợp quốc.

Quốc phòng an ninh được tăng cường, chủ quyền quốc gia được giữ vững. Công tác đối ngoại và hội nhập quốc tế được chủ động đẩy mạnh và đạt nhiều kết quả tích cực. Đến nay nước ta đã có quan hệ ngoại giao, thương mại và đầu tư với hầu hết các quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới; hiện có hơn 18.200 dự án đầu tư trực tiếp nước ngoài với tổng số vốn đăng ký 256 tỷ USD. Vị thế và uy tín của Việt Nam trên trường quốc tế ngày càng được nâng cao. Chúng ta chân thành cảm ơn và mong muốn tiếp tục nhận được sự ủng hộ, giúp đỡ và hợp tác hiệu quả của cộng đồng quốc tế.

Công tác xây dựng Đảng, xây dựng nhà nước pháp quyền, xây dựng hệ thống chính trị được đẩy mạnh và dân chủ xã hội chủ nghĩa ngày càng được phát huy. Khối đại đoàn kết toàn dân tộc được củng cố và tăng cường.

Trong những năm vừa qua, trước tác động tiêu cực của khủng hoảng tài chính và suy thoái kinh tế toàn cầu, chúng ta đã thực hiện được mục tiêu kiểm soát lạm phát, ổn định kinh tế vĩ mô, duy trì tăng trưởng kinh tế ở mức hợp lý và bảo đảm an sinh xã hội.

Thành tựu đạt được trên các lĩnh vực trong 40 năm qua đã tạo cơ sở và tiền đề quan trọng, quý báu để nước ta tiếp tục đổi mới và phát triển mạnh mẽ, toàn diện hơn nữa trong giai đoạn mới.

Bên cạnh những thành tựu và tiến bộ đạt được, chúng ta cũng nghiêm túc nhìn nhận: Kinh tế – xã hội phát triển vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Việc tạo nền tảng để đưa nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại chưa đáp ứng yêu cầu. Chất lượng tăng trưởng, môi trường kinh doanh và sức cạnh tranh của nền kinh tế còn nhiều hạn chế. Thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa chưa thực sự trở thành động lực mạnh mẽ cho phát triển kinh tế – xã hội. Chất lượng nguồn nhân lực và kết cấu hạ tầng kinh tế, xã hội vẫn chưa đáp ứng kịp yêu cầu. Khoảng cách về trình độ phát triển kinh tế so với nhiều nước trong khu vực chậm được thu hẹp. Văn hoá, xã hội, bảo vệ môi trường nhiều mặt còn yếu kém, khắc phục còn chậm. Khoảng cách giàu nghèo còn lớn. Hiệu lực, hiệu quả lãnh đạo và quản lý kinh tế – xã hội nhiều mặt còn hạn chế. Hệ thống chính trị đổi mới chưa đồng bộ, năng lực và hiệu quả hoạt động chưa ngang tầm nhiệm vụ. Tình trạng suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống của một bộ phận cán bộ, đảng viên và tệ quan liêu, tham nhũng, lãng phí chưa bị đẩy lùi. Sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa của chúng ta còn nhiều khó khăn, thách thức.

Thưa đồng bào, đồng chí và quý vị đại biểu,

Trong giai đoạn phát triển mới, nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc đặt ra là rất nặng nề, đan xen cả thuận lợi và khó khăn, thời cơ và thách thức. Phát huy tinh thần của Đại thắng Mùa Xuân năm 1975, toàn Đảng, toàn dân, toàn quân ta nguyện cùng nhau chung sức, đồng lòng, nỗ lực phấn đấu tranh thủ thời cơ – thuận lợi, vượt qua khó khăn – thách thức, thực hiện bằng được mong ước của Bác Hồ kính yêu xây dựng đất nước ta đàng hoàng hơn, to đẹp hơn – một nước Việt Nam thống nhất, xã hội chủ nghĩa, dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh và kiên quyết bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ – xứng đáng với sự hy sinh to lớn, cao cả của đồng chí, đồng bào, của các anh hùng liệt sỹ.

Toàn Đảng, toàn dân, toàn quân – mỗi người chúng ta hãy cùng nhau phát huy cao độ tinh thần yêu nước; đẩy mạnh toàn diện, đồng bộ công cuộc đổi mới; tăng cường sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân tộc; xây dựng Đảng, xây dựng Nhà nước, xây dựng hệ thống chính trị vững mạnh; bảo đảm ổn định chính trị – xã hội; phát triển kinh tế – xã hội nhanh và bền vững; tạo nền tảng ngày càng vững chắc để sớm đưa nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại.

Tiếp tục hoàn thiện thể chế và vận hành hiệu quả nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô.  Đẩy mạnh thực hiện ba đột phá chiến lược gắn với cơ cấu lại nền kinh tế, đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh. Huy động và sử dụng hiệu quả cao nhất các nguồn lực trong và ngoài nước. Phát triển mạnh doanh nghiệp Việt Nam. Tạo mọi thuận lợi để người dân tự do, sáng tạo phát triển sản xuất kinh doanh. Nâng cao tính tự chủ của nền kinh tế.

Phát triển kinh tế gắn kết chặt chẽ với thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội, phát triển văn hoá, bảo vệ môi trường, chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu và đẩy mạnh xây dựng nông thôn mới. Bảo đảm an sinh xã hội, không ngừng nâng cao phúc lợi xã hội và đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân. Thực hiện tốt chính sách đối với người có công với nước.

Xây dựng Đảng ta ngày càng trong sạch, vững mạnh, thực sự là đạo đức, là văn minh như tâm nguyện của Bác Hồ. Nâng cao năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu và đổi mới phương thức lãnh đạo – cầm quyền của Đảng. Tiếp tục hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, bảo đảm quyền con người, quyền công dân và phát huy mạnh mẽ quyền dân chủ, tự do của người dân. Đẩy mạnh cải cách hành chính, xây dựng nền hành chính hiện đại, chuyên nghiệp, năng động, trách nhiệm, lấy phục vụ người dân, doanh nghiệp và lợi ích quốc gia là mục tiêu cao nhất.

Phát huy vai trò tiền phong, gương mẫu và đấu tranh ngăn chặn, đẩy lùi tham nhũng, lãng phí, quan liêu, suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống của cán bộ đảng viên; giữ vững và tăng cường niềm tin trong nhân dân, củng cố mối quan hệ mật thiết và sự gắn bó máu thịt giữa Đảng với nhân dân, giữa nhân dân với Đảng vì đây là cội nguồn sức mạnh của Đảng ta. Đổi mới nội dung, phương thức hoạt động và phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các Đoàn thể nhân dân.

Tăng cường quốc phòng, an ninh. Bảo đảm chủ quyền quốc gia, toàn vẹn lãnh thổ và trật tự, an toàn xã hội. Xây dựng Quân đội nhân dân, Công an nhân dân và thế trận quốc phòng toàn dân, thế trận an ninh nhân dân vững mạnh.

Thực hiện hiệu quả đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, hòa bình, hữu nghị, hợp tác và phát triển; đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ, chủ động và tích cực hội nhập, hợp tác quốc tế vì lợi ích quốc gia, dân tộc. Tạo môi trường và điều kiện thuận lợi để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Với truyền thống hòa hiếu của dân tộc Việt Nam, chúng ta nhất quán thực hiện chủ trương khép lại quá khứ, hướng tới tương lai – Việt Nam là bạn, là đối tác tin cậy, là thành viên có trách nhiệm trong cộng đồng quốc tế; hợp tác bình đẳng, cùng có lợi; tuân thủ Hiến chương Liên hợp quốc; tôn trọng độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau; góp phần vào sự nghiệp hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội trên thế giới.

Thực hiện lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh Đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết – Thành công, thành công, đại thành công, đồng bào ta ở trong nước cũng như ở nước ngoài, mỗi người chúng ta hãy nêu cao tinh thần dân tộc, lòng yêu nước thương nòi, truyền thống nhân nghĩa, khoan dung, không phân biệt quá khứ, vượt lên trên những khác biệt, cùng nhau chân thành hòa hợp dân tộc, vun đắp và phát huy sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân, tất cả vì một nước Việt Nam hòa bình, thống nhất, độc lập, dân chủ, giàu mạnh như mong muốn cuối cùng trong Di chúc thiêng liêng của Bác Hồ kính yêu.

Thưa đồng bào, đồng chí và quý vị đại biểu,

Hôm nay, kỷ niệm 40 năm Ngày giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước cũng là dịp chào mừng Ngày quốc tế Lao động 1-5, chúng ta chân thành cảm ơn và bày tỏ tình đoàn kết với Người lao động trên toàn thế giới đã ủng hộ, giúp đỡ Việt Nam và đang đấu tranh vì hòa bình, phát triển, công bằng và tiến bộ trên thế giới.

Chúng ta nhiệt liệt chúc mừng, biểu dương, tôn vinh tất cả những Người lao động đang hăng say làm việc, cống hiến trong các lĩnh vực, trên mọi miền của đất nước và những cán bộ, chiến sĩ đang ngày đêm bảo vệ biên cương, hải đảo của Tổ quốc và cuộc sống bình yên của nhân dân.

Đảng, Nhà nước, nhân dân ta đặt trọn niềm tin và tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất để thế hệ trẻ Việt Nam nuôi dưỡng ước mơ, hoài bão, xung kích, sáng tạo; làm chủ khoa học, công nghệ hiện đại; không ngừng phát triển văn hóa, nâng cao đạo đức, lối sống; kế tục xứng đáng sự nghiệp cách mạng vẻ vang của các thế hệ cha anh, đi đầu trong công cuộc đổi mới và phát triển đất nước, đưa dân tộc ta – đất nước ta tiến cùng thời đại.

Năm 2015, Việt Nam có nhiều ngày Lễ lớn và sự kiện quan trọng. Phát huy truyền thống vẻ vang của dân tộc ta, của Đảng ta, của các Lực lượng vũ trang nhân dân anh hùng và tinh thần Đại thắng Mùa Xuân năm 1975, toàn Đảng, toàn dân, toàn quân nỗ lực thực hiện đạt kết quả cao nhất kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội 5 năm 2011 – 2015 và tổ chức thành công Đại hội Đảng các cấp, Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng. Phấn đấu thực hiện thắng lợi các mục tiêu, nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trọng đại – vinh quang trong giai đoạn phát triển mới mà Cương lĩnh của Đảng và Hiến pháp đã đề ra.

Tinh thần Đại thắng Mùa Xuân năm 1975 bất diệt

Đảng Cộng sản Việt Nam quang vinh muôn năm

Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam muôn năm

Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại sống mãi trong sự nghiệp của chúng ta

Xin chúc đồng bào, đồng chí và quý vị đại biểu sức khỏe, hạnh phúc, thành công.

Xin trân trọng cảm ơn./.

Source : Chinh Phu, 30/04/2015. Voir aussi sur le site du quotidien en ligne Ha Noi Moi, 30/04/2015.

Source de l’image à la une : Toàn cảnh lễ mít tinh diễu binh, diễu hành mừng Chiến thắng 30/4, Kien Truc, 30/04/2015.

François Guillemot : « L’urgence démocratique » – Le regard de la dissidence sur la crise sino-vietnamienne

Atelier de réflexion : les enjeux de la crise sino-vietnamienne.

Samedi 24 mai 2014. ENS de Lyon

★ ★ ★

« L’urgence démocratique ».

Le regard de la dissidence sur la crise sino-vietnamienne

Par François Guillemot

Institut d’Asie Orientale

UMR 5062 – CNRS – Ecole normale supérieure de Lyon

Guillemot_UrgenceDémocratique_slide1

Introduction

[DIAPO 1] Les manifestations antichinoises de ces deux dernières semaines ont présenté un double visage, voire un triple visage qui, globalement, propose deux options différentes pour résoudre la crise actuelle. Le premier visage fut illustré par la protestation officielle du gouvernement de la République Socialiste du Viêt-Nam (RSVN) face à l’implantation de la plateforme HD 981 dans les eaux contestées des Paracels. Il fut relayé largement par la presse d’État mais aussi sur les réseaux de communications non officiels de l’État-Parti (par exemple les sites dédiés aux plus hautes autorités de l’État et les blogs de soutien au régime) et par les organisations mobilisées pour manifester dans la rue leur soutien à la politique gouvernementale. Le second visage revêtit la forme d’une contestation non officielle dont les mots d’ordre stigmatisaient autant l’expansionnisme chinois que le régime autoritaire vietnamien. C’est ce dernier aspect que nous proposons de survoler à travers les différentes voix de la dissidence qui se sont exprimées tout au long de ces deux semaines agitées. Enfin, le troisième visage portait pour ainsi dire la marque des « sans voix » les ouvriers de Dong Nai, de Binh Duong, de Ha Tinh, les étudiants de Can Tho, les Catholiques de Vinh, les bouddhistes Hoa Hao, les petites gens du régime qui se exprimés pacifiquement ou violemment à travers un nationalisme antichinois fait d’un bloc.

Je commencerai cette courte communication par identifier les principales voix dissidentes, incarnées par des leaders d’opinion aujourd’hui relativement bien connus, qui se sont fait distinguer sur le sujet. Quels furent leurs mots d’ordre, que contenaient leurs déclaration politiques, quelles types d’action préconisèrent-ils ? Je poursuivrai par les solutions envisagées pour sortir de l’impasse dans laquelle semble se trouver le gouvernement vietnamien actuel dont la tâche, il faut le souligner, est extrêmement difficile. Et qui pour l’heure, essentiellement par la voix de Nguyen Tan Dung et de ses deux jeunes vice-Premier ministres (Pham Binh Minh et Vu Duc Dam), parvient à maintenir le cap.

[DIAPO 2 & 3] Quelles voix se sont fait entendre au sein de la dissidence et pour dire quoi ? Les principales têtes dures de la dissidence vietnamienne se sont exprimées sur la crise actuelle. Les critiques émanent de différentes générations de contestataires incarnées aussi bien par le Dr Nguyen Dan Que, l’avocat exilé Cu Huy Ha Vu, que par la jeune génération des Pham Chi Dung, Pham Thanh Nghien ou Nguyen Tien Trung. Notons que tous sont d’anciens prisonniers de conscience. Des déclarations politiques ont été produites par un certain nombre d’organisations issues de la société civile, laïques et religieuses (bouddhistes et catholiques) à l’intérieur du pays, ou par des organisations politiques anticommunistes ou non communistes résidant à l’étranger (Viet Tan, Tan Dai Viet). Ces différentes déclarations et analyses, qui fondent le corpus de cette réflexion, permettent de rappeler rapidement ce qui préoccupe la dissidence.

[DIAPO 4] Avant cela, il convient d’évoquer en deux mots la politique actuelle du gouvernement :

  • Rester ferme sur la revendication de souveraineté ;
  • Ne pas envoyer de bâtiments militaires en Mer de Chine méridionale ;
  • Porter l’affaire au niveau régional (ASEAN) et international (ONU) ;
  • Maintenir les discussions au niveau bilatéral ;
  • Réprimer toute manifestation intérieure « illégale » mais promouvoir l’activisme à l’étranger ;
  • Rassurer les compagnies étrangères et et prévoir des dédommagements pour les compagnies attaquées.

Questions sans réponses

  • Le reflux de l’histoire

[DIAPO 5] Le premier aspect historique qui a ressurgi des affres de l’histoire du Viêt-Nam en guerre est la « Note diplomatique » de Pham Van Dong adressée à ses homologues chinois le 14 septembre 1958. Il s’agit d’une réponse banale mais affirmative validant le tracé maritime de la Chine maoïste sur la mer méridionale. Cette Note a suscité moult polémiques jusqu’à aujourd’hui [24 mai]. Les plus farouches opposants au régime la brandissent pour dire que les communistes vietnamiens ont vendu à la Chine cet espace maritime depuis des décennies. Un argument de poids qui a finalement été repris par la Chine elle-même dans sa joute verbale avec Hanoi. On parle d’une facture de 870 milliards de dollars pour solder la part de la dette de la guerre financée par la Chine contre la propriété des îlots de la mer de Chine méridionale. Ceux qui disent que ce texte n’a aucune valeur juridique s’appuient sur le fait que les Paracels dépendaient de la République du Viêt-Nam (Viêt-Nam du Sud pendant la guerre) déchue et non de la RDVN (Viêt-Nam du Nord) soutenue à l’époque par la Chine populaire. Enfin, certains font l’exégèse du texte pour contester toute allégeance à la Chine, minimisant ainsi la valeur du document. Le tonitruant député Duong Trung Quoc en appelait dernièrement à une clarification par l’Assemblée nationale et le gouvernement vietnamien a récusé officiellement le 24 mai toute valeur juridique à ce document.

  • Violences imprévisibles ?

La seconde grande thématique qui a traversé les analyses des dissidents est celle du déferlement de violence. De nombreuses questions restent aujourd’hui sans réponses sur le rôle de la police et sur l’intervention très tardive des pompiers. Un certain laisser-faire, je devrais dire laisser-détruire, a été constaté par de nombreux blogueurs. Cela rappelle nos casseurs d’ici et les violences en marge de manifestations pacifiques. Comme c’est un fait rare (en terme d’images et de médiatisation) mais peut-être pas si nouveau qu’il n’y paraît en RSVN, chacun y va de son hypothèse : la police ou ses hommes de main (côn đồ), les agents secrets (tình báo) de la Sécurité publique seraient derrière les événements dans le but de discréditer le mouvement dans son ensemble et permettre ainsi l’élargissement de la répression ; d’autres, comme l’avocat Nguyen Van Dai, pensent que des espions et agents chinois ont organisé les choses dans le but de frapper sans distinction les intérêts économiques taïwanais, japonais ou sud-coréens des zones industrielles de Binh Duong ou de Dong Nai. De façon plus prosaïque, on peut penser que la violence populaire impliquait des classes marginales prêtes à en découdre avec le « Chinois », incarnation d’une exploitation sans vergogne. Plus terrible encore furent les violences raciales lors de l’expédition punitive organisée contre des ouvriers chinois dans le complexe Formosa de Vung Ang dans la province de Ha Tinh. Il y a eu mort d’hommes, lynchages et sauvagerie manifeste si l’on croit les photos prises par le jeune net-citoyen photographe Nguyen Lan Thang. A la suite du rapatriement d’urgence d’un millier d’ouvriers chinois par le port de Vung Ang, la population locale rejetait la faute sur le laxisme des autorités provinciales qui fermeraient les yeux sur l’implantation de travailleurs chinois illégaux dans la province. Quoi qu’il en soit l’image de ses deux flambées de violence fut désastreuse pour le Viêt-Nam.

Les solutions préconisées

[DIAPO 6] Je voudrais ici mettre l’accent sur trois points clés développés par la dissidence :

1 – La survie passe par un changement intérieur radical (non violent et/ou violent) ;

2 – Les nouvelles alliances économiques, militaires, diplomatiques (le repositionnement du Viêt-Nam) ;

3 – La poursuite des manifestations pacifiques à l’intérieur du pays.

  • Démocratiser en urgence

[DIAPO 7 : Nguyen Dan Que] La parole du Dr Nguyen Dan Que, un dissident de longue date, est sans ambiguïtés. Comme beaucoup d’autres, il propose une marche salvatrice vers la démocratie. Selon lui, seule la démocratisationtriemégime mouvemeles présoudre les défis multiples du Viêt-Nam. Son analyse est sans pitié pour le régime communiste et porte sur un constat d’échec : « le pays est en faillite à cause de l’orientation générale prise où l’on passe d’une erreur à une autre, et de la gestion laxiste du fléau national que représente la corruption endémique ». Cette dégradation subie depuis des décennies est, selon lui, due « à la dictature communiste ». Il poursuit : « Il n’y a que le système démocratique qui pourra résoudre les impasses politiques, économiques, éducatives et culturelles, sociales actuelles du Viêt-Nam ». Sur le plan international, seul un gouvernement démocratiquement élu pourra obtenir une grande légitimité et le soutien populaire nécessaire pour défendre les intérêts vietnamiens en Mer de Chine. Il propose un plan de démocratisationten deux étapes. Une étape préliminaire qui verrait le bureau politique du Parti Communiste Vietnamien (PCV) démissionner en bloc pour transmettre le pouvoir à l’instance populaire suprême incarnée par l’Assemblée nationale. L’Assemblée désignerait un gouvernement intérimaire. Ce dernier modifierait en profondeur toute la politique étrangère en s’appuyant sur « la morale traditionnelle nationale au profit du peuple », en faisant de la défense de l’indépendance et de la souveraineté nationales le fondement de sa politique, tout en mettant en œuvre le processus de démocratisationtdu régime. L’étape suivante, l’Assemblée nationale abandonnerait la constitution actuelle et organiserait la décommunisationtgénérale des organismes du pouvoir à tous les échelons. Elle détacherait le PCV de la police et de l’armée, tout comme des activités religieuses, syndicales ou celles des groupes constitués… L’Assemblée décréterait l’avènement d’un système démocratique et libéral. L’Assemblée rédigerait la nouvelle loi électorale en faveur du pluralisme et du multipartisme. Enfin, des élections libres, justes et transparentes sous supervision internationale pourraient se dérouler. C’est à ces conditions que la défense de l’intégrité du territoire vietnamien peut être envisagée. Toujours selon lui, la question de la « Mer orientale » pourra ainsi être débattue dans une conférence rassemblant tous les pays de l’ASEAN concernés par cet espace maritime contesté en présence des 4 puissances impliquées dans la région (États-Unis, Chine, Japon et Russie, il oublie Taïwan). Cette conférence internationale donnerait naissance à un nouvel accord définissant clairement les droits de souveraineté et économique de chacun. Cette proposition du Dr Nguyen Dan Que peut prêter à sourire et son programme de démocratisationtvolontariste bien idéaliste. Elle rejoint sur biens des points les questions débattues par des blogueurs et journalistes indépendants. Chacun de ces contestataires de penser que le gouvernement actuel, ligoté par la Chine, ne peut plus se porter garant de l’intégrité nationale.

  • Se repositionner, sortir du giron chinois

[DIAPO 8 : Pham Chi Dung] Cela fait déjà plusieurs mois que des blogueurs ont exposé leur désir de voir un changement de direction dans la politique diplomatique de leur pays. En clair, il s’agit d’abandonner les deux slogans politiques chinois « Phương Châm 16 Chữ Vàng » et « Tinh Thần 4 Tốt » (« voisinage amical, coopération globale, stabilité à long terme, en direction de l’avenir »). Ceux-ci, acceptés par le Politburo vietnamien lors de la fixation de la frontière à partir de 1999, fondent l’approche officielle et sont repris textuellement dans les médias vietnamiens pour qualifier les relations particulières entre les deux pays.

L’intellectuel Tran Trung Dao, poète et informaticien, se demande comment le Viêt-Nam peut-il battre la Chine ? Se basant sur le fait qu’aucun empire n’est immortel, et donc peut s’effondrer, il met en avant quatre conditions pour sortir du giron chinois : la première implique que le Viêt-Nam se démocratise avant la Chine (la même idée est reprise par la blogueuse Song Chi). Si la plupart des analystes du Viêt-Nam estiment que la démocratie peut s’avérer une solution efficace pour défendre l’intégrité du territoire vietnamien, Tran Trung Dao pense qu’elle sera aussi un outil pour vaincre la Chine. Cette démocratie doit se mettre en place rapidement avant qu’un conflit armé n’éclate en Asie qui donnerait l’avantage à la Chine. Selon M. Dao, la Chine populaire n’est pas effrayée par la puissance militaire des États-Unis ou la bombe atomique mais par la démocratie et s’inquiète beaucoup, dans sa cour arrière, de l’évolution du Viêt-Nam. « L’arme démocratique », ce sont les termes employés, provoquerait une réaction en chaîne menant à l’effondrement du système communiste chinois. L’éclatement de l’empire en plusieurs territoires ne permettrait pas à la Chine de s’occuper des îles lointaines des Paracels ou des Spratleys. Le second point concerne l’union nationale vietnamienne. La démocratie permettrait d’obtenir un large soutien international avec cette condition essentielle de l’union nationale. Sans cette dernière, aucun peuple ne peut vaincre. Mais le nationalisme préconisé par Tran Trung Dao doit reposer sur des bases humanistes et non pas verser dans l’extrémisme, le racisme ou la caricature. Le troisième point consisterait pour le Viêt-Nam d’activer une nouvelle stratégie nationale pour se repositionner sur le plan international. Il s’agit d’éviter à tout prix l’isolement du Viêt-Nam et d’inscrire le pays dans de nouvelles alliances militaires clairement définies. Sa neutralité actuelle le dessert. Enfin, la quatrième condition va dans le même sens puisqu’il préconise que le Viêt-Nam fasse le choix crucial de l’alliance militaire la plus sûre sur le modèle du Japon, des Philippines ou de la Corée du Sud ce qui revient à dire en langage décodé que seule une alliance américano-vietnamienne serait viable. Cependant, M. Dao, un rien désabusé, ne prévoit pas de changement possible au niveau de l’État-Parti, il en appelle finalement aux 90 millions de Vietnamiens à prendre leur destin en main.

Parmi les voix officielles relayées par la dissidence qui se sont fait entendre sur les solutions de sortie de crise, Mme Pham Chi Lan, experte économique du Viêt-Nam et conseillère de haut-rang dans l’appareil d’État, a souligné l’opportunité à saisir à l’issue de cette crise pour reconsidérer la politique économique de la Chine au Viêt-Nam. Elle propose un rééquilibrage avec le développement de nouveaux partenariats économiques avec de nouveaux pays afin de rendre l’économie vietnamienne plus indépendante c’est-à-dire moins dépendante de la Chine. Elle n’est pas tendre pour cette dernière qu’elle accuse de « procédures sales » dans leurs relations commerciales ou économiques avec le Viêt-Nam.

  • Lutter jusqu’au bout et manifester pacifiquement

[DIAPO 9 : Tan Dai Viet] Deux partis politiques interdits au Viêt-Nam ont rédigé des déclarations pour protester contre l’implantation de la plateforme chinoise HD 981. Le premier, le Tân Đại Việt (Néo Dai Viet), fondé à Saigon en 1964 mais interdit depuis 1975, principalement implanté aux États-Unis et en Europe, entend réagir devant « la catastrophique perte du pays » (đại họa mất nước). En cinq points, il condamne l’agression chinoise, interpelle l’opinion internationale sur la violations des droits maritimes par la Chine, condamne la faible réaction des autorités communistes vietnamiennes exigeant de leur part des mesures énergiques pour porter l’affaire devant un tribunal international, en appelle à la solidarité internationale et enfin, dans son cinquième point, se prépare avec les compatriotes à la lutte commune autour du mot d’ordre « Contre la Chine, éliminer les Communistes Vietnamiens » (Chống Tàu Diệt Việt Cộng). La déclaration est guerrière et rappelle les campagnes anticommunistes meurtrières organisées au Sud Viêt-Nam entre 1955 et 1975 pour éradiquer la résistance antigouvernementale ou antiaméricaine. Elle est de toute évidence une posture pour se démarquer de la propagande antichinoise promue par Hanoi. Elle reflète néanmoins l’état d’esprit d’une partie de la communauté exilée qui estime que seul un soulèvement populaire pourra débarrasser le pays du totalitarisme. Mis en cause par le pouvoir communiste d’être derrière les violences de Binh Duong, le parti Việt Tân, quant à lui, a immédiatement réagi dénigrant ces accusations sans fondement et réaffirmant son attachement à la lutte non violente (Đấu tranh bất bạo động) dans un communiqué de presse en ligne en date du 18 mai 2014. Cette aspect clé de la lutte est pour lui « la seule façon de ne pas pénétrer dans l’arène de la violence sur laquelle le régime détient la supériorité absolue ». C’est aussi la voie « la plus civilisée, la plus humaniste à l’aube du XXIe siècle ».

Les organisations anticommunistes vietnamo-américaines poursuivent leur manifestations sur des mots d’ordre autant antichinois qu’anti-gouvernementaux, la prochaine en date du mardi 27 mai se rassemblera autour de cinq slogans assez similaires de ceux du Tân Đại Việt [manifestation annulée depuis]. Sont mentionnés en prime le danger de la « sinisation » du Viêt-Nam et la « complicité » du PCV dans l’agression chinoise.

[DIAPO 10 : Pham Thanh Nghien] A l’intérieur du pays, le régime communiste nourrit cette contradiction interne qui est de promouvoir l’activisme à l’étranger pour porter la voix du Viêt-Nam sur le plan international et d’empêcher les gens de manifester dans le pays. On ne sait aujourd’hui si cette option pourra tenir longtemps. Sur son blog, la jeune dissidente Pham Thanh Nghien, assignée à résidence à Haiphong, s’interrogeait le 18 mai sur la violence étatique : « Il y a une chose que je ne peux comprendre : pourquoi, à l’heure où la patrie est en danger, que la seule porte de sortie pour sauver la Nation de la disparition est de s’appuyer sur la force du peuple, le gouvernement communiste maintient sa politique d’emprisonnement, de mépris, de vengeance et d’oppression contre l’expression du patriotisme ». Les dissidents vietnamiens mettent en garde le pouvoir contre la colère croissante du peuple si l’interdiction des rassemblements antichinois est maintenue. L’exaspération est difficilement contrôlable comme le démontre l’immolation par le feu, le vendredi 23 mai à l’aube, de la bouddhiste Le Thi Tuyet Mai (Dong Xuan) devant ce lieu hautement symbolique que représente le Palais de la Réunification. Toutes les associations de la société civile sont d’accord sur la nécessité de manifester pacifiquement (Pham Chi Dung, Nguyen Tien Trung). Ceci pose de nouveau la question soulevée il y a plusieurs années déjà d’une loi sur le droit de manifester, un sujet remis à l’ordre du jour par le député Duong Trung Quoc.

Cu Huy Ha Vu fait la synthèse contestataire

[DIAPO 11 : Cu Huy Ha Vu] L’analyse des événements par Cu Huy Ha Vu repose sur le ressentiment antichinois ancestral des Vietnamiens. Il y a cette idée chez certains intellectuels et politiciens (également au sein du parti) du danger permanent que représente la Chine (voir encore la dernière déclaration publique de Duong Trung Quoc). Ils évoquent la lutte multiséculaire et la période de domination chinoise. Pour M. Vu, porter l’affaire au niveau international n’apparaît pas comme une solution viable car la Chine n’acceptera jamais de reculer sur ce sujet. Cela fera donc perdre un temps précieux au Viêt-Nam. Le Viêt-Nam est engagé dans une course contre la montre pour changer sa politique intérieure et extérieure. Le gouvernement s’inscrit dans le long terme, sur une durée indéterminée, alors que la dissidence demande des mesures urgentes donc un très court terme. Cu Huy Ha Vu préconise une alliance militaire immédiate avec les États-Unis, la seule grande démocratie capable de mettre un frein aux ambitions de la Chine. De son côté, Nguyen Sinh Hung, le président de l’Assemblée nationale souligne que la politique gouvernementale envers la Chine doit à la fois être « souple et dure » ce qui revient à dire, selon ses détracteurs, qu’elle n’est pas clairement définie.

Quant à la perte du Parti en tant que formation politique unique et omnipotente, d’aucun considèrent que seul le territoire national compte, les régimes politiques quels qu’ils soient, passent. D’autres dissidents résument l’attitude du pouvoir actuel par cette formule frappante « Thà mất nước chứ không mất đảng » (Plutôt sacrifier le pays que le parti)… De nombreux citoyens partage ce sentiment de la trahison du pouvoir. Une société qui ne peut manifester est une société « cliniquement morte » (chết lâm sàng) répondait la fille d’un manifestant âgé interdit de sortir de chez lui (site Việt Tân). Selon Cu Huy Ha Vu (mais il n’est pas le seul à le penser), le changement passera par la violence si le gouvernement vietnamien n’écoute pas les aspirations du peuple. Cette éventualité que personne ne souhaite à vrai dire reste plausible. La mise en garde imprécatoire de l’avocat dissident est sérieuse.

* * *

Depuis la réunification, l’analyse des faits démontrent que le maintien du PCV à tous les échelons de la société freine aujourd’hui de nombreuses potentialités de la société vietnamienne. L’éducation en pâtit, la liberté académique, la liberté de penser (plus de 212 prisonniers de consciences selon la FIDH), de manifester pacifiquement, tous ces éléments engendrent des frustrations et provoquent chaque année la fuite des cerveaux. A l’ombre du PCV, il est difficile de construire en refusant la corruption et d’élaborer librement un projet car une ligne rouge invisible est toujours active. Il y a encore trop de tabous, de cicatrices à refermer. Le PCV a hérité en 1975 d’une société aux identités plurielles (politiques, sociales, religieuses, culturelles) qu’il a d’abord espéré pouvoir rééduquer selon les critères de sa révolution missionnaire. Il a finalement appris à l’accepter mais il reste une tension permanente entre cet état de fait et la nature du régime politique. Près de quarante ans après la guerre civile, aucune réconciliation officielle n’est intervenue. Tous les actes allant dans ce sens ont été initiés par la société civile ou les organisations religieuses. Les héros des uns font toujours le malheur des autres. L’État-Parti doit prendre en compte cette réalité qui pèse encore sur le quotidien des familles.

[DIAPO 12 : Ly lich gia dinh] Prenez l’exemple d’une demande officielle pour adhérer au parti unique. Nous sommes encore dans la rhétorique de la guerre avec une discrimination sociale et politique sur plusieurs générations. Il y a toujours ceux qui sont du côté du pouvoir et qui ont raison et ceux qui ont tort, les « ngụy » (fantoches), les « thù địch » (adversaires), les « phản động » (réactionnaires), l’ennemi intérieur logé au sein du corps social qui voudrait répandre le chaos. Cette vision binaire, caractéristique des régimes autoritaires, repose sur le vieux crédo léniniste de la purge sociale permanente. Il fait encore beaucoup de mal à la société vietnamienne. Ceci créé des tensions, des divisions, nourris des amertumes dans les histoires familiales et engendrent des réactions radicales. Il faut entendre la voix des paysannes « indignées » (dân oan) et celle des intellectuels issus des rangs du parti (le général Tran Do décédé en 2002, l’avocat Cu Huy Ha Vu, l’ancien officier de l’armée populaire et journaliste Pham Chi Dung, l’ancienne policière Ta Phong Tan…) pour évaluer l’ampleur du ressentiment face à l’injustice et à la corruption souvent liés aux groupes d’intérêts politico-économiques organisés au sein de l’appareil communiste et aujourd’hui taxés de collusion avec la Chine communiste.

Conclusion

  • Réconcilier
  • Réformer
  • Démocratiser

[DIAPO 13] La crise actuelle offre à de nombreux experts internationaux et/ou spécialistes de la région (Carl Thayer, Jonathan London, Murray Hiebert, Laurent Gédéon…) l’occasion d’affiner leurs analyses sur le danger potentiel d’une guerre limitée entre plusieurs belligérants de cet espace maritime fortement contesté. Les cartes peuvent en effet être redistribuées à travers de nouvelles alliances militaires. Cette crise est aussi une formidable occasion pour la dissidence vietnamienne de repenser sa stratégie et de construire son discours politique pour trouver des solutions viables et des alternatives envisageables. Coup d’État militaire par une faction patriotique de l’armée, renversement populaire violent, chute de l’intérieur sous la pression pacifique de la rue et sous l’effet de la détérioration du système policier (comme en RDA), réforme radicale initiée par le pouvoir actuel, démocratisation progressive du régime, toutes les options restent ouvertes pour mener le Viêt-Nam sur le chemin d’une nouvelle ère démocratique ou d’un second « Doi Moi » (Renouveau). Une évolution inverse peut être également plausible avec le renforcement de la faction pro-chinoise du PCV, l’intensification de la répression, l’interdiction de manifester, le blocage des réseaux sociaux, la baisse de la revendication territoriale et le règlement de la question au niveau bilatéral dans le plus grand secret. L’entre-deux probable est une solution « nửa vời », insuffisante et inachevée, visant à calmer le jeu et à reporter les problèmes cruciaux du moment au lendemain.

Comme vous avez pu le constater rien n’est simple et demandera de la part de celles et ceux qui mèneront ce combat une extrême lucidité, du pragmatisme, de l’expérience et une vision politique sur le long terme. La transition démocratique est une épreuve que beaucoup redoutent car potentiellement porteuse de désordres. Du côté du pouvoir vietnamien, l’État-Parti ne peut plus se permettre d’être aussi répressif que par le passé. Dans son évolution pragmatique, le PCV, véritable maître du jeu, aurait tout intérêt à favoriser la liberté d’expression et l’émergence de « think tanks » sur ces sujets complexes. Il pourrait tout à fait offrir des tribunes libres dans les quotidiens en ligne les plus en vues pour favoriser l’échange d’idées et le renouvellement de la pensée. Cela aurait le double avantage de recueillir les meilleures idées et de réintégrer au sein de la communauté nationale les intellectuels les plus critiques au lieu de les cantonner en marge des affaires publiques alors qu’ils possèdent aujourd’hui une notoriété internationale indéniable. Cela permettrait une transition politique en douceur mais demanderait du courage. En outre, d’accepter de libérer toutes celles et ceux qui ont exprimé des idées patriotiques et tenté de dessiner une « autre voie » pour le Viêt-Nam. Sans quoi le transnationalisme oppositionnel émergeant aura bien des chances de se développer.

[DIAPO 14] Le PCV devra un jour où l’autre mettre en œuvre la réconciliation nationale officielle, parfois timidement exprimée, mais jamais réalisée. Le 30 avril 2015 pourrait être décrété « Jour de réconciliation » pour ne plus signifier la victoire des uns sur les autres. De la sorte, la devise « Indépendance, Liberté et Bonheur », paradoxalement inspirée du triple démisme chinois (doctrine de Sun Yat-sen et devise du VNQDD, le Parti National du Viêt-Nam [interdit]), retrouvera tout son sens ou, si un changement radical s’opère, elle sera remplacée par une autre, plus conforme aux idéaux d’humanisme et de progrès fondement de l’identité nationale vietnamienne qui ont été ceux des lettrés modernistes du début du XXe siècle.

[DIAPO 15] Je vous remercie pour votre attention.

Guillemot_VietnamUrgenceDémocratique_24-05-2014

* * *

Documents de référence :

Pour citer cet article :

Guillemot, François (27 mai 2014), « ‘L’urgence démocratique’ : le regard de la dissidence sur la crise sino-vietnamienne », Mémoires d’Indochine [carnet de recherche] : https://indomemoires.hypotheses.org/14938 (Page consultée le …).

Les mots de la colonisation : présentation suivie d’un aperçu critique de Jean-Pierre Renaud

Sophie Dulucq, Jean-François Klein, Benjamin Stora (dir.), Les mots de la colonisation, Toulouse, Presses Universitaires du Mirail, coll. Les mots de…, 2008, 127 p.

Présentation de l’éditeur

Cet ouvrage est centré sur la colonisation des 19e et 20e siècles, qui a façonné la France contemporaine et sa relation à de nombreux pays du Sud. L’étude des discours constitue une entrée privilégiée dans la compréhension de ce passé tumultueux. À travers l’analyse d’une centaine de mots – ceux des colonisateurs comme ceux des colonisés, mots de l’historiographie spécialisée, aussi –, où se côtoient bled et brousse, nègre et néocolonialisme, opium et otages, ce kaléidoscope linguistique veut permettre au lecteur d’appréhender la variété et la complexité des situations coloniales.

Fruit de la collaboration d’une quarantaine d’historiens, cet ouvrage a été co-dirigé par Sophie DULUCQ, Professeure à l’Université de Toulouse 2, Jean-Francois KLEIN, Maître de Conférences à l’INALCO et Benjamin STORA, Professeur à l’INALCO ; ils sont respectivement historiens de l’Afrique coloniale, de l’Indochine et du Maghreb.

Avant propos

Le passé colonial constitue l’un des points de cristallisation de la réflexion fébrile qui s’est nouée çà et là autour de l’«identité nationale», au sein d’une société française éminemment diverse dans ses origines. Ainsi en atteste la virulence de débats récents autour de la loi du 23 février 2005, du manifeste des «Indigènes de la République» et des dangers de la «repentance», ou à propos des traumatismes laissés par l’esclavage. Or, on le pressent, les souvenirs de la colonisation ont laissé des traces fort inégales : l’Algérie y occupe une place centrale alors que des pans entiers de ce passé n’apparaissent plus qu’en demi-teinte – par exemple l’Afrique subsaharienne – ou sombrent quasiment dans l’oubli – comme pour l’Indochine, Madagascar ou l’Océanie française.

Pourtant, il y a moins de cent ans, durant l’apogée de l’entre-deux-guerres, cet empire colonial compte près de 100 millions d’habitants, couvre plus de 12 millions de km2 et s’étend sur quatre continents. A la suite des guerres napoléoniennes, le premier domaine colonial, constitué entre le XVIe et le XVIIIe siècle, s’est retrouvé en grande partie démantelé, réduit à quelques «vieilles colonies» que Louis XVIII et Charles X récupèrent tant bien que mal (Antilles, comptoirs de l’Inde et de la côte d’Afrique, la Réunion et quelques archipels de l’Océan indien). Mais la France – comme la plupart des puissances européennes – connaît un second souffle colonial lié, en grande partie, au développement du libéralisme, au retour du patriotisme de drapeau et, surtout, aux besoins de la révolution industrielle. Cette vague, née en 1817, prend de l’ampleur sous la Monarchie de Juillet et le Second Empire pour déferler dans les années 1880-1900. Les conquêtes se succèdent, de l’Algérie (soumise entre 1830 et 1870) au Tonkin et en Annam (de 1883 à 1885), de la Polynésie (1843) à la Nouvelle-Calédonie (colonisée en 1853), de la boucle du Niger à Madagascar (dominés dans la décennie 1890), en passant par la Tunisie et le Maroc (établissement de protectorats, respectivement en 1881 et en 1912). On assiste à la naissance d’un véritable système impérial interconnecté à la métropole grâce aux nouveaux moyens techniques de l’époque. Systématiquement exploité sur le plan économique, l’Empire devient aussi un élément central de l’identité, de la puissance et de la modernité française. C’est cette colonisation des XIXe et XXe siècles qui se trouve être le cœur du présent ouvrage.

Aujourd’hui, le jeu de mémoires souvent antagonistes braque le projecteur sur tout ce pan, un temps négligé, de l’histoire nationale. Les historiens du fait colonial n’ont pourtant jamais cessé de travailler ces questions depuis des décennies. Spécialistes de la «première» colonisation (XVIe-XVIIIe siècles) ou de la «seconde» colonisation (XIXe-XXe siècles), historiens de l’Algérie, des Antilles, de l’Afrique, de l’Indochine, etc., ils ont réussi à accumuler une somme de connaissances approfondies sur le système colonial français et sur l’émergence de sociétés «impériales» (incluant colonisés et colonisateurs), sur la diversité des populations dominées et sur leurs réponses à la présence européenne. Ils ont également contribué à mettre en évidence la complexité d’un phénomène historique protéiforme et ambivalent. Cependant, force est de constater que ces savoirs historiens se sont finalement peu ou mal diffusés hors des cénacles de spécialistes : le cloisonnement des domaines de compétence, ainsi que la faiblesse générale de la demande sociale sur les questions coloniales, ont durablement marginalisé les recherches en histoire de la colonisation.

À partir des années 1960-70, la structuration des laboratoires autour d’«aires culturelles» a limité la recherche collective : l’Empire français s’est bien sûr étendu à tous les continents, mais les chercheurs, rattachés à tel laboratoire d’études «africaines», «maghrébines» ou sur l’«Asie du Sud-Est», ont peut-être parfois perdu de vue l’intérêt qu’il y a à analyser la domination coloniale dans sa globalité. L’actuel regain d’intérêt pour le passé impérial fournit donc l’occasion de renforcer le dialogue entre spécialistes de diverses « expériences » coloniales particulières, de rapiécer, dans le champ du savoir, les morceaux épars de l’Empire français – et ce, non pas dans la perspective de lever le «tabou colonial» qui pèserait sur la société française (tabou largement fantasmé), mais dans la volonté de diffuser auprès d’un large public des connaissances rigoureuses.

Les Mots de la colonisation se proposent donc de participer à ce chantier collectif déjà bien amorcé. Contrairement à un dictionnaire, cet ouvrage n’a pas de prétention à l’exhaustivité, mais il incite à la réflexion à partir d’une sélection – forcément réduite – de termes qui ont tissé la trame coloniale. Dans l’esprit de la collection, nous avons choisi de faire entendre des vocables effectivement en usage au temps des colonies, si datés ou péjoratifs qu’ils puissent paraître aujourd’hui («nègre», «race», «mission civilisatrice»…), mais également de mettre en évidence certains termes qui ont permis aux chercheurs de penser le fait colonial («situation coloniale», «impérialisme»…).

La plupart des termes qui composent ce lexique ont été utilisés d’un bout à l’autre de l’empire français ; à l’inverse, certains des mots retenus ont prospéré dans des espaces plus délimités, en Indochine, au Maghreb ou en Afrique subsaharienne ; d’autres, enfin, correspondent à des notions que manient actuellement les historiens lorsqu’ils analysent l’histoire coloniale de la France. Certaines entrées sont plus descriptives, d’autres plus conceptuelles. Si nous avons essayé de maintenir la balance entre les trois grands pôles de l’Empire – Maghreb, Indochine, Afrique –, ce choix nous a sans doute conduits à évoquer un peu vite les «vieilles colonies» (Antilles, Réunion, Inde) ou les établissements français du Pacifique. En revanche, nous avons veillé à tenir à part égale les approches relevant de l’histoire politique, économique et sociale, tout en réservant une place importante à l’histoire culturelle de la colonisation, chantier historiographique fort dynamique depuis plusieurs années.

L’équilibre de ce petit lexique s’établit au carrefour des mots d’alors et des mots d’aujourd’hui, dans une réflexion sous-tendue par les débats historiographiques en cours. Cette sélection induit des rapprochements parfois incongrus ou cocasses, où se côtoient l’«opium» et l’«outre-mer», où le «broussard» d’Afrique occidentale rencontre la «congaï» vietnamienne. Le télescopage des mots doit permettre une initiation originale à l’histoire de la colonisation et le lecteur saura se frayer son propre chemin dans l’ouvrage. Selon leurs centres d’intérêt, certains s’arrêteront sans doute aux entrées consacrées à telle ou telle partie de l’Empire français ; d’autres choisiront de commencer par les articles les plus généraux, intéressant l’ensemble du domaine colonial ; d’autres enfin préféreront justement de se laisser porter par les associations inattendues, imputables au seul ordre alphabétique.

Puisse ce petit ouvrage fournir un outil de travail commode aux étudiants d’histoire, de science politique, de lettres (etc.), aux enseignants du secondaire et au large public intéressé par ces questions. Puisse-t-il aussi proposer un point d’entrée dans l’histoire contemporaine de la France, dont la dimension coloniale, loin de constituer un épiphénomène, fait partie intégrante de l’histoire nationale. Gageons enfin que ce kaléidoscope de mots contribuera à faire saisir la complexité et la variété des situations coloniales passées.

Sous la coordination de Sophie Dulucq, Jean-François Klein et Benjamin Stora, une équipe d’une quarantaine de spécialistes de la colonisation française a été mise à contribution pour la rédaction de ce livre. La longueur de la liste des contributeurs est un bon indice de la richesse, du dynamisme et du renouveau de l’histoire de la colonisation, mais aussi de la constance et de la continuité de la recherche en ce domaine :

Robert Aldrich, Pascale Barthélémy, Hélène Blais, Claude Blanckaert, Hubert Bonin, Bénédicte Brunet La Ruche, Jean-Pierre Chrétien, Alice Conklin, Henri Copin, Christine Deslaurier, Bernard Droz, Guy Durand, Jacques Frémeaux, Jean Fremigacci, Ruth Ginio, Odile Goerg, Philippe Haudrère, Daniel Hémery, Anne Hugon, Grégory Kourilsky, Hélène Lavois, Philippe Le Failler, Sarah Mohamed-Gaillard, Patrice Morlat, Aurélie Roger, Laurence Monnais, Nguyên Thê Anh, Philippe Papin, Claude Prudhomme, Alain Ruscio, Nathalie Rezzi, Oissila Saaïdia, Francis Simonis, Emmanuelle Sibeud, Pierre Singaravélou, Marie-Albane de Suremain, Isabelle Surun, Frédéric Turpin, Frédéric Thomas, Pierre Vermeren, Laurick Zerbini.

Aperçu sur Google Books

* * * * * *

A propos du livre Les mots de la Colonisation

Jean-Pierre RENAUD

 Un petit ouvrage rédigé sous la direction de trois historiens avec la collaboration d’une quarantaine d’auteurs, spécialistes de la colonisation. Petit livre dont l’ambition est sans doute, et c’est très bien, de simplifier le travail de documentation d’un lecteur curieux du sujet, par rapport à d’autres lexiques ou dictionnaires plus volumineux déjà publiés.

La méthode

Le discours de la méthode proposée par l’ouvrage :

– « Les auteurs ont eu la volonté de diffuser auprès d’un large public des connaissances rigoureuses (p. 4), …à partir d’une sélection – forcément réduite – de termes qui ont tissé la trame coloniale (p. 5),… nous avons choisi de faire entendre des mots effectivement en usage au temps des colonies… La plupart des vocables qui composent ce lexique ont été utilisés d’un bout à l’autre de l’empire français » (p. 5).
– « L’équilibre de ce petit lexique s’établit au carrefour des mots d’alors et des mots d’aujourd’hui, dans une réflexion sous-tendue par les débats d’aujourd’hui » (p. 5).
– « Puisse ce petit ouvrage fournir un outil de travail commode aux étudiants » (p. 6).

La méthode choisie ne court-elle pas le risque d’une confusion inévitablement chronologique compte tenu des termes mêmes annoncés de la sélection, le carrefour des mots d’alors et des mots d’aujourd’hui ? Ne court-elle pas le risque aussi d’une confusion géographique entre des champs historiques arpentés d’un bout à l’autre de l’empire français ?

Dans un article paru dans les Cahiers d’Etudes Africaines de janvier 1960, intitulé « Colonisation – Décolonisation. Essai sur le vocabulaire usuel de la politique coloniale », Henri Brunschwig écrivait dès la première ligne : « Les vocables politiques s’usent vite et leur sens varie selon les temps et les lieux ». Il donnait quelques exemples de ces faux amis coloniaux.

En premier lieu, celui du terme colonisation, mais aussi celui du mot protectorat qui n’avait pas du tout le même sens selon les périodes de référence et les territoires de conquête, chasse gardée en Afrique avant et après le Congrès de Berlin, en même temps que projet de tutelle ou tutelle en Tunisie, en Annam ou à Madagascar ? Au cours de la période de conquête, les hommes politiques divergeaient d’ailleurs sur le sens de ce concept, ainsi que sur son intérêt.

En commentant le mot protectorat, le petit livre n’a pas repris cette distinction chronologique importante, mais il est vrai que le dictionnaire Liauzu n’en fait même pas mention.

Après pointage, et sauf erreur, sur plus de 120 mots cités, 37% d’entre eux s’inscrivent dans un temps colonial fractionné, et 63% dans un temps complet, temps postcolonial compris.

Sur le plan géographique, 70% des mots s’inscrivent dans le champ colonial ou impérial complet et 30% dans des champs coloniaux déterminés, 7% pour l’Afrique noire, 10% pour l’Extrême-Orient et l’Océanie, et 13% pour l’Afrique du Nord.

Autre question de méthode. De qui sont les mots retenus, des colonisateurs ou des colonisés ? Des premiers sûrement, et rarement ceux des colonisés, et il faudrait le préciser.

La sélection de ces mots résulte-t-elle d’une méthode de lecture statistique éprouvée, par exemple des journaux des différentes époques considérées ? Aucune information n’est donnée à ce sujet.

On pouvait aussi imaginer que la quarantaine d’auteurs aurait pu se réunir, ce qui a peut-être été fait, et qui n’a pas été dit, et qu’ils auraient procédé à un inventaire des mots clés de la colonisation. On ne voit pas en tout cas de différence entre les mots importants et ceux qui le sont moins.

En résumé, un réel apport d’informations, mais entaché de quelques réserves de fond quant à la méthode historique choisie.

Le contenu : des mots justes ?

Congo Océan – Chemins de fer en Afrique (p. 34) : la datation des lignes citées ne correspond pas à la réalité. Le chemin de fer n’atteignit le Niger qu’en 1904.

Conquête (p. 36) : « Les résistances ne peuvent donc s’exprimer que par la guérilla ».

Un commentaire étrange qui ne rend pas fidèlement compte des vraies batailles qui ont eu lieu au Tonkin avec des bandes de pirates et l’armée chinoise, de celles qui ont eu lieu entre les troupes coloniales et les armées de Samory, ou l’armée de Béhanzin, et enfin de celles de Madagascar au débarquement des troupes françaises et lors de leur remontée vers la capitale, avec enfin la prise de Tananarive.

Insurrection malgache (p. 58) : l’évoquant (p. 59) : « Une mémoire d’effroi se constitue, longtemps refoulée du fait qu’après 1960 le pouvoir revint à des collaborateurs des Français – ce qui rend aujourd’hui le travail des historiens très difficile face à une question devenue, pour l’intelligentsia et la diaspora malgache, l’équivalent de ce qu’est l’esclavage pour les Africains et Antillais ».

Première observation : la répression de l’insurrection de 1947 n’a pas été occultée. À titre d’exemple, le livre de Pierre Boiteau paru en 1958, l’évoque longuement, et une multitude d’autres sources, notamment les journaux de l’époque.

Deuxième observation : celle d’après laquelle le travail des historiens serait difficile face à une question devenue l’équivalent… de ce qu’est l’esclavage pour les Africains et Antillais.

1° – Qu’est-ce qui autorise l’auteur de ce texte à formuler un tel jugement ? Des enquêtes d’opinion qu’il pourrait citer ?

2° – Quant à l’esclavage, il suffit de rappeler que c’est le pouvoir colonial qui a supprimé l’esclavage dans la grande île, et qu’une bonne enquête d’opinion dirait peut-être que l’effroi véritable s’inscrirait beaucoup plus dans la mémoire des descendants d’andevo (esclaves), que dans celle des habitants actuels de l’île par rapport à l’insurrection de 1947.

Parti colonial (p. 88 et 89) : dans la diffusion de l’idée impériale, l’auteur cite les livres scolaires les programmes scolaires eux-mêmes sont progressivement aménagés : le célèbre Tour de la France par deux enfants, dans ses diverses rééditions, fait désormais un détour par l’empire.

Le livre en question fait une place très modeste aux colonies, une page au maximum sur 318, et la fameuse  vignette des quatre races, dont la blanche, la plus parfaite, un tiers de page (p. 184). C’est dire l’importance d’un tel livre !

Plus grande France (p. 91, 92) : le texte note (p. 92) : « Les années 1930 démontrent l’enracinement de l’esprit impérial ».

Le verbe démontrer n’est-il pas de trop ? Alors que cette thèse de l’enracinement du colonial est pour le moins contestée, à lire, en tout cas, les travaux des historiens Charles-Robert Ageron et Gilbert Meynier.

Des mots absents

Ce qui frappe à la lecture, c’est la faible part attribuée aux mots de la culture des peuples des colonies, à leurs croyances, différentes selon les continents : en Afrique spécialement, l’islam, cité par le livre, mais tout autant l’animisme et le fétichisme, les initiations et les classes d’âge, la circoncision et l’excision, les masques, les totems, et les sorciers … ; en Asie, le confucianisme, le taoïsme, le bouddhisme, et aussi, le ciel des empereurs d’Hué ou de Pékin. Et pour l’Afrique, l’Asie et Madagascar, le culte des ancêtres, capital dans la grande île.

Ce qui frappe également, c’est l’absence des mots de la conquête, le portage, les colonnes, les captifs, les canonnières, et les maladies tropicales, fièvre jaune et paludisme, au lieu de la soudanite, qui fut une affection plutôt rare par rapport à ces maladies, avec les hécatombes de cette période, et les fameuses quarantaines en cas d’épidémie. La rubrique médecine (p. 68) réduit beaucoup trop le champ du mot.

Rien sur les cultures vivrières, le mil et le manioc, le riz ! Alors que le mot indigénophile est retenu : avouerai-je que tout au long de mes lectures coloniales, je n’ai pas souvenir d’avoir rencontré ce mot. Le Larousse paru en 1931 (six volumes) n’en fait pas mention.

Et les gros mots ou les mots interdits, les fady des malgaches ! Le lexique ne cite pas le cannibalisme, religieux ou pas, qui exista bien dans certaines régions d’Afrique et d’Océanie. Ainsi que les sacrifices humains dans certaines cultures ! Et la polygamie coutumière dans beaucoup de ces colonies !

Les mots de la fin ?

Les explications données pour certains mots font incontestablement problème quant à leur pertinence historique.

Postcolonies studies – études postcoloniales. Le lexique évoque avec une prudence justifiée le discours d’un collectif de chercheurs, puisque insuffisamment démontré, sur la relation qui existerait entre la colonisation et la crise des banlieues.

Dans le même commentaire, le lexique fait référence au livre d’Edward Saïd, l’Orientalisme (1978) : … est un ouvrage majeur pour les postcolonial studies : il insiste sur l’impact des stéréotypes construits par l’Occident sur l’Orient et sur l’importance de la présence des empires coloniaux au cœur des productions culturelles européennes.

La thèse de M. Saïd mériterait à elle seule un très long commentaire, mais relevons simplement quelques observations à son sujet.

Comment pouvait-il en être autrement du regard de l’Occident sur l’Orient, qui ne se réduisait d’ailleurs pas au Moyen-Orient et au monde musulman et arabe. C’était autant sinon plus l’Extrême-Orient de l’Inde et de l’Asie ? Un Occident dominant, sûrement ! Souvent aussi fasciné ! Qui tentait de comprendre, avec ses propres codes de pensée, un Orient qui n’existait pas en tant que tel, et qui n’existe toujours pas par lui-même.

Sans doute la construction d’un système de fictions idéologiques, mais qui ne se résumaient pas à la littérature de Flaubert, et à sa courtisane égyptienne, ou à une peinture orientaliste seulement captivée par les harems arabes… L’auteur suggère de sortir de l’ancienne camisole de force idéologique, mais est-ce que tous les intellectuels, écrivains, artistes, historiens de cette époque ont eu besoin d’une telle thérapeutique ? Non ! Et paradoxalement aussi les missionnaires, souvent défricheurs d’autres civilisations.

Ce type de thèse porte toujours en creux la responsabilité de l’Occident, et sans le dire, ses fautes, sa culpabilité. Chacun est libre de le penser, mais il ne s’agit alors plus d’histoire, mais de morale.

E. Saïd défend une thèse qui pourrait être celle d’un occidental coupable, mais on peut se demander dans quelle position l’auteur situe sa thèse, occidentale ou orientale ? Et pourquoi ne pas regretter que l’Orient ne nous ait pas fait connaître sa propre thèse, son antithèse sur l’Occident, afin de tenter une synthèse, qui ne sera pas obligatoirement la fameuse histoire partagée dont rêvent certains.

Le mot violence (p.119) et son commentaire appellent également un peu d’explication.

Le sens de ce terme, par définition complexe, et très variable selon les époques, méritait un commentaire plus nuancé et plus circonstancié en rigueur historique.

Il ne faut pas avoir fréquenté beaucoup de récits et d’études ethnologiques de l’époque coloniale pour croire que la paix civile régnait dans les territoires conquis par la France, sur le Sénégal, le Niger, le Congo, le fleuve Rouge, ou dans les îles d’Océanie !

Sans faire silence sur les violences de la conquête et du maintien de l’ordre colonial, la colonisation fut aussi pour beaucoup de populations coloniales une période de paix civile. Et l’esclavage existait alors dans la plupart de ces territoires.

Il convient donc d’examiner les faits, sans faire appel au procédé jésuite qui consiste à répéter qu’on ne prône jamais le remords, tout en tenant continûment un discours qui le postule, sans que l’on demande naturellement et expressément la rémission de ses péchés coloniaux.

Comment est-il donc possible d’écrire dans le commentaire du mot violence la formule suivante : « Cette violence… n’en reste pas moins une tache indélébile sur l’histoire nationale » (p. 120) …? S’agit-il d’histoire ou de morale ?

En conclusion, un petit livre de poche utile grâce à son format et à son contenu, avec le conseil sans doute inutile, que je donnerais volontiers aux étudiants historiens : lisez-le en conservant votre esprit critique !

 Jean Pierre Renaud

9 mars 2008, publié sur le blog Etudes Coloniales

Plus d’informations :