Archives par mot-clé : camp de rééducation

Lucien Trong : Enfer rouge mon amour – CR de lecture par Colette Bottazzi

CR de lecture de Colette Bottazzi : Lucien Trong, Enfer rouge mon amour, Paris, Seuil, 1980, 187 p.

LucienTrong_EnferRougeMonAmourCe témoignage biographique raconte l’expérience de Lucien Trong, ancien détenu dans un camp de rééducation entre juin 1975 et novembre 1978. Né en 1947 et originaire du Sud de l’Indochine, l’auteur a vécu successivement la première guerre d’Indochine (1947-1954), la séparation du Vietnam avec les accords de Genève, puis la guerre du Vietnam (1955-1975) qui débouche sur la victoire du Nord avec la prise de Saigon renommée Hô Chi Minh-Ville.

Son récit raconte l’histoire de tout un peuple, la vie à Saigon, la peur, la volonté de fuir le régime, le départ par la mer et l’incarcération dans les « camps de rééducation ». Pendant ces trois années qu’il passe dans en camp, il noue une relation très forte avec un autre détenu, Ly. Amitié et amour, cette rencontre devient le fil conducteur de sa survie, autour duquel le récit s’articule comme un hommage à l’ami resté au Vietnam. Lucien Trong a publié ce récit un an après son arrivée en France où il vit encore aujourd’hui.

Le récit, en vietnamien et en français, est librement accessible sur internet et vient témoigner de cette partie terrifiante de l’histoire qu’il faut encore mettre en lumière. Ce type de témoignage, dont Enfer rouge, mon amour est un des premiers, est d’autant plus nécessaire que les crimes commis à cette époque par le régime en place, n’ont toujours pas été reconnus.

Témoignage du réel, raconté dans l’ordre chronologique, le récit raconte à travers l’histoire de l’auteur, la vie de nombreux civils vietnamiens. Le récit commence ainsi : « Je suis né en 1947 au milieu des décombres. La première guerre d’Indochine avait éclaté quelques mois auparavant avec le bombardement de Haiphong par la flotte française et le soulèvement de Hanoi par Hô Chi Minh », il raconte alors son enfance et l’exode de sa famille vers Saigon dans la faim et la peur. Après une période plus tranquille, il décrit comment, à partir d’avril 1975, les villes sud-vietnamiennes tombèrent une à une jusqu’à l’entrée des chars à Saigon le 30 avril.

Être « libéré »

La description de la vie quotidienne du peuple à cette période (après la prise de Saigon) est précieuse, et permet de déconstruire la propagande du régime en place, qui se donne une image de libérateur bien accueilli et réunifiant le nord et le sud du Vietnam.

« le peuple se contenta d’accepter passivement le gouvernement du plus fort. S’il y eut jamais un léger doute dans l’esprit des Sud-Vietnamiens quant à la nature de l’intervention des « frères du Nord », il fut vite levé : l’attitude des uns et des autres démontrait à l’envi que le libérateur était un occupant, […]. L’illusion de la joie de vivre sous le régime communiste se défaisait au fil des arrestations arbitraires, des exécutions publiques, des démonstrations de force souvent sanglantes. La soif de vengeance se camouflait mal derrière la façade ostentatoire de fraternité. » (p.121 )

La première partie du récit décrit ainsi la panique, la fuite, les stratégies de survie du peuple pour « se faire le plus discret possible » (se procurer des drapeaux rouges en signe d’allégeance au nouveau régime (p. 12), les vêtements ternes pour se fondre dans la masse) et faire des « réserves en prévision des coups durs », cachant même l’or dans les doublures et ourlets. Les arrestations, les exécutions publiques, la délation et les autocritiques deviennent quotidiennes : « pour préserver la sécurité de sa famille, chacun devenait un mauvais acteur de théâtre, écœuré par son rôle, submergé par la peur » (p. 13).

The Lewiston Daily Sun - Jun 5, 1975 source: http://news.google.com/newspapers?nid=1928&dat=19750605&id=FWIgAAAAIBAJ&sjid=0mUFAAAAIBAJ&pg=2674,643387 Viet 'Peoples' Justice Swift, Result Deadly http://www.newspapers.com/newspage/68970734/ SAIGON (AP) - They came to watch a "People's Tribunal" of the new Provisional Revolutionary Government (PRG). There were more than 1000 spectators. They gathered last week on Cong Ly Street near McNamara Bridge, named by Americans for the former United States secretary of defense, Roberts McNamara, because of an assassination attempt against him in the early 1960s when explosives were planted on the bridge he was scheduled to cross. Nguyen Tu Sang, 23-year-old son of a carpenter, was accused of tossing a grenade at civil guards of the PRG, of having joined four different branches of the former Saigon army, and of being a troublemaker in his neighborhood. Two banners hung on a row of tables strung across the street. One said: "The Peoples Tribunal of Yen Do Ward." The other said: "We are determined to punish troublemakers who cause harm to order and security, to protect the life and property of the people." The trial was witnessed by Sang's father and mother. The crowd faced a pagoda. Sang stood erect on a wooden stool without emotion, his hands handcuffed in front of him. To his right stood PRG soldiers, one of them with an AK47 rifle with bayonet pointed at him. On a platform just behind Sang stood a man in civilian clothes reading the verdict, guilty. The sentence: death. Sang was lead to a nearby alley where he was ordered to face a wall. He was shot to death with a pistol that had a silencer. Witnesses said three bullets were fired. One hit Sang in the head and two in the back. An ambulance carried away his body. Witnesses said that just before the execution, Sang was calm. He smoked a cigarette. He broke down and wept only when his mother approached him in tears.
Viet ‘Peoples’ Justice Swift, Result Deadly, The Lewiston Daily Sun – Jun 5, 1975 © AP

Il raconte la pauvreté due à la nationalisation des commerces, la corruption qui semble être partout, mais aussi le contrôle de la population ; notamment en terme de déplacements. L’assiduité aux réunion, « la bonne conduite » deviennent des conditions de survie, qui permettent d’avoir les certificats nécessaires aux déplacements, mais aussi pour avoir droit aux tickets de rationnement. Les « stages de rééducation » pour les militaires et fonctionnaires de l’ancien régime se révèlent indéterminés et prennent une forme de camps de travail. De la même manière, fuir les « nouvelles zones économiques » est interdit. Même libérés, les anciens détenus n’ont aucun droit aux tickets de rationnement et doivent vivre aux crochets de leur famille ; de même les enfants de détenu, ne peuvent pas aller à l’école. Cette discrimination permet aussi d’expliquer la fuite d’une grande partie de la population vietnamienne à travers le phénomène des Boat People.

Être prisonnier

La majeure partie du récit raconte les trois années vécues par l’auteur dans le camp de rééducation où il a été envoyé suite à une tentative de fuite par la mer en 1975. Le terme de « camp de rééducation » couvre autant d’horreurs qu’il faudrait plutôt parler de camp de prisonniers ; ou « camp de la mort lente ». Travail forcé pendant la journée entière sur des chantiers parfois situés à 5 ou 10 kilomètres du camp ; repas limités à deux bols de riz et deux bouillons par jours ; obligation d’assister à des séances d’endoctrinement le soir, sans parler de la pression psychologique liée aux séances d’auto-critique et « auto-déclarations » forcées, écrites et réécrites interminablement… ce rythme insoutenable des journées s’accompagne de la faim, de la maladie, de la fatigue, et des nombreuses interdictions passibles de sanctions et d’emprisonnement.

« On a accusé le régime actuel d’empoisonner ou de fusiller ses prisonniers. C’est faux. D’ailleurs, rien de tel n’était nécessaire, du moins dans mon camp. On se contentait de les laisser mourir de mort naturelle, d’épuisement, de béribéri, de tuberculose, de dysenterie. Les conditions de travail, de ravitaillement et d’hygiène favorisaient le terrain. Pas de médicaments ou presque. Désespérés, humiliés, les malades se laissaient mourir. » (p. 39)

On estime qu’un million de citoyens a été emprisonné arbitrairement  après la prise de Saigon et que 165 000 personnes seraient mortes dans des camps de rééducation2. Pour le camp dans lequel il a vécu, l’auteur témoigne de 1000 détenus répartis par groupes de 50 sous la surveillance d’un chef de cellule – un prisonnier désigné par la direction pour espionner et dénoncer les autres détenus – (p. 31). Il y a aussi des femmes détenues, souvent anciennes prostituées, dans un bâtiment séparé. La vie dans le camp est organisée par des règlements stricts : tous les déplacements sont surveillés et passibles de sanctions, de même pour les contacts avec les autres détenus ou personnes extérieures. Posséder ou garder certains objets est interdit (papier, objet tranchant…). Enfin, certaines règles peuvent donner lieu à des abus ; principalement lorsqu’elles concernent les relations avec les supérieurs (impolitesse, désobéissance, refus de travailler…). Le récit témoigne de situations d’injustice où un rien peut être assimilé à un « comportement contre-révolutionnaire » et coûter très cher au détenu. Le pire châtiment étant l’envoi au « conex », qui sont en fait des conteneurs laissés par les États-Unis en 1975, où 6 à 10 détenus sont enchaînés dans quatre mètres carrés.

Conex

Témoignage du réel, mais aussi de l’espoir ; l’espoir d’une visite de la famille qui apporte des paquets, on estime que sans cet apport, beaucoup plus de détenus seraient mort de faim. L’amitié, la débrouille, l’entraide vient aussi prendre une place importante dans le récit. Ly et Lucien partagent cette vie dans le camp ; que ce soit à l’extérieur lors des corvées où ils s’entraident et trouvent quelque moments de bonheur ; et dans ce même coin de cellule qu’ils partagent quelque temps et qu’ils arrangent pour améliorer leur quotidien. (bricolage d’un « garde manger » et d’un four creusé dans la terre…). La mémoire restituée par le récit nous surprend parfois par ce bonheur raconté au sein de l’horreur devenue « habituelle ». Des allusions à l’enfance, reviennent souvent lorsque les deux amis sont ensemble, se boudent pour un oui ou pour un non, se font des promesses et jouent à s’imaginer une vie ensemble en dehors du camp (p.78) :

« Nous étions effectivement comme ces enfants qui n’ont pour tout trésor que des bouts de ficelle et des boites en carton et qu’on voit promener imperturbables leur « tigre », et battre fièrement leur « tambour ». Et comme les enfants nous étions inséparables, car la moindre absence détruisait l’illusion : tigres et tambours redevenaient ficelles et cartons. Nous nous efforcions donc de travailler l’un près de l’autre. Ly prétendait qu’avec moi on oubliait la prison. Je n’osais pas lui dire que j’y serais volontiers resté la vie entière si j’avais eu la certitude d’être auprès de lui. » (p. 63)

PlanCampRééducationMPT

Cette rencontre improbable entre deux individus de classes sociales différentes, joue un rôle fort dans leur survie. Et même si on peut se demander si la mémoire ainsi restituée, vient peut être magnifier des souvenirs que l’auteur cherche à conserver, dans une volonté d’être fidèle à ces moments passés avec Ly. Ce récit a la particularité de parfois se positionner moins pour témoigner l’horreur que pour raconter cette amitié vécue par l’auteur, et le « bonheur » qu’il y a trouvé et qui l’a aidé à « vivre ».

Être « Boat People »

LucienTrongUne troisième partie décelable raconte la fuite du Vietnam par la mer. L’auteur et son ami finissent par sortir du camp après trois ans ; mais libres, ils sont plus séparés que jamais. Du fait du statut des anciens détenus, sous surveillance, sans accès aux rations alimentaires, sans possibilité ni de travailler ni de se déplacer légalement ; l’auteur décide de quitter le Vietnam. Il se situe alors parmi « ce que le monde occidental appelle les boat-people » (p. 188) ; la fuite par la mer revient à affronter autant de risques (moussons, typhons, contrôles policiers, piraterie), que beaucoup de Vietnamiens sont prêts à affronter. Son expérience témoigne aussi des moyens qui ont été rendu possible pour fuir par la mer. Si, selon l’auteur « tout le monde aurait voulu fuir » (p. 174), ceux qui le font sont ceux qui « ont pu payer » très cher des « passeurs », pour voyager dans des conditions misérables. Entassés dans des cales ou sur le pont, pouvant à peine bouger, subissant les brutalités de l’équipage, souffrant de faim, de soif, d’épuisement…

* * *

Dans un format court, Enfer rouge mon amour se lit facilement et est d’une richesse impressionnante. Il s’agit d’un récit à la fois personnel et partagé, où chaque paragraphe a son importance. Comme témoignage du réel, histoire sentimentale, et pensées personnelles ; on suit l’auteur à travers son vécu, mais aussi le vécu de tout un peuple : civils, prisonniers, réfugiés. Chaque élément encourage le lecteur à la réflexion, qu’il s’agisse de son propre témoignage, mais aussi des différents parcours de vie des personnes qu’il rencontre et dont il parle. Il ouvre aussi notre curiosité sur des questions relatives à la tradition, la religion, l’amitié, l’amour, la survie dans le camp et l’arbitraire de ces espaces comme « îlots de la pratique du pouvoir ». L’ouvrage est aussi illustré de schémas ou de dessins, et certains passages viennent accompagner le récit avec des dates, des précisions apportées par l’auteur sur des éléments dont il a pris connaissance à posteriori mais aussi ses réflexions personnelles et critiques qui donnent vie au récit et nous rappellent à la réalité d’hier et d’aujourd’hui.

Colette Bottazzi, Promotion ASIOC 2015-2016

Image « à la une » : Huile sur toile de Lucien Trong.

_______________

Suite à un parcours universitaire en sociologie générale, Colette Bottazzi est étudiante en Master Asie Orientale Contemporaine de l’ENS de Lyon (2015-2016).  Actuellement membre de l’équipe de recherche du LIA « Sociologies Post-Occidentales en France et en Chine » CNRS/ENS-CASS, codirigé par Laurence Roulleau-Berger, Directrice de Recherche au CNRS et Li Peilin, Vice Président de la CASS, elle est invitée par le département de sociologie de l’Université de Pékin en 2016. Ses recherches en Master portent sur l’appropriation des questions environnementales au sein de quelques entreprises sociales situées dans la province du Yunnan.

Notes

  1. Cf. la version numérique []
  2. Desbarats, Jacqueline. « Repression in the Socialist Republic of Vietnam: Executions and Population Relocation », from The Vietnam Debate (1990) by John Morton Moore ; Anh Do & Hieu Tran Phan, « Millions of lives changed forever with Saigon’s fall« . Special report on the survivors of Camp Z30-D, 1075, Orange Country Register, Sunday April 29, 2001. Notons que cette dernière estimation reste sujette à caution []

Nguyễn Hữu Lễ : Je dois vivre ! Chroniques du goulag Hô-Chi-Minh, 1975-1988 [parution]

NguyenHuuLe_JeDoisVivreL’ouvrage du prêtre Nguyễn Hữu Lễ, originaire de Vinh Long, est le récit détaillé d’une plongée hallucinante et absurde dans l’univers carcéral du Viêt-Nam communiste. Mais c’est surtout un récit à l’échelle humaine, une histoire d’en bas, celle des concentrationnaires et de leurs relations complexes dans une situation de survie. Ce récit aux accents balzaciens et sociologiques fait surgir des personnages de l’ombre, les oubliés de la rééducation, le petit peuple des prisons.

Arrêté en mai 1976 dans la jungle des hauts plateaux, le père Lễ expose avec moult détails la descente aux enfers qu’il dut subir pendant onze ans de mai 1976 à l’été 1988. « Onze années à survivre dans les prisons du Nord » dont près de dix ans dans le sinistre camp de Thanh Cam comme de nombreux autres compatriotes du Sud. La liste des prisons et des camps défile comme autant de moments clés de ce déchaînement de haine pour avilir le vaincu. Ceci marque le départ de la lourde punition que le Nord compte infliger à ce Sud rebelle qui, de 1955 à 1975, osa faire face au totalitarisme nordiste.

À l’heure où l’altruisme fait défaut dans nos sociétés développées et atomisées il faut lire ce livre avec attention. En gardant la même ouverture d’esprit que son auteur (et son détachement), on peut saisir les ressorts d’une humanité mise à mal et qui a perdu son essence dans le goulag vietnamien. Mais tout n’est jamais définitivement perdu et la note d’espoir que le père Lễ nous insuffle en fin d’ouvrage est une belle leçon de vie, la vie à tout prix. (extrait de la préface de FG).

Source : Indes Savantes

Nguyen Ky Nguyen : Saigon après 1975 – Une histoire oubliée [parution]

NguyenKyNguyen_SaigonAprès1975[ndlr] Paru en décembre 2013. Présentation de l’éditeur et aperçu sur Google Books.

L’auteur, né en 1959 à Saigon, a vécu sa jeunesse pendant la période la plus violente de la guerre, celle de l’offensive de 1972 aboutissant à La Conférence de Paris, jusqu’à la chute de Saigon le 30 avril 1975.

Ce livre nous parle de sa ville natale sous la nouvelle ère communiste, avec ses mutations, ses déportations, son épuration de la classe intellectuelle. Nguyen Ky nous livre des anecdotes de vie et dévoile à travers ses yeux d’adolescent les affrontements des adultes face à leur conscience devant les sentiments d’abandon et leur participation à la destruction de toute une jeunesse.

A la fin de la guerre, Nguyen Ky fut envoyé dans un camp de rééducation en automne 1975. C’est en mars 1977 qu’il put s’exiler en France où il réside depuis, exerçant à Bordeaux une carrière scientifique universitaire.

Il a publié en 2010 son premier volume autobiographique La mémoires des Âmes croisées (Éditions Baudelaire) qui retrace la vie de la jeunesse de Saigon entre 1972 et 1975.

* * *

Nguyen Huu Giao : Le livre de Giao. Au coeur du Viêt Nam [2004]

NguyenHuuGiao_LeLivreDeGiao[présentation de l’éditeur] Viêt Nam, deuxième moitié du XXe siècle. Dès son enfance, Nguyen Huu Giao, de famille royale, bouddhiste fervent et patriote convaincu, découvre la guerre, ses horreurs, son absurdité. Etudiant à Saigon, puis à Hué, il quitte la « dolce vita », se révolte et s’engage en 1966. Son combat solitaire le conduira dans les geôles des nationalistes, puis des communistes. Sa spiritualité lui permettra de surmonter les souffrances subies au cours de ses douze années de « rééducation ». Libéré, il s’expatrie et poursuit, en France, sa carrière d’avocat et sa lutte en faveur des droits de l’homme.

La sobriété de son récit illustre la maîtrise extraordinaire de son mental. Ardent est son désir de sortir du cercle de la réincarnation et de rejoindre le Nirvana. Ce livre est à la fois un témoignage poignant et une leçon de la plus haute sagesse. La personnalité rayonnante de Giao transcende les clivages religieux et culturels, elle peut servir de modèle à un Occidental autant qu’à un Asiatique. On n’est plus tout à fait le même après cette lecture.

Réf. : Nguyen Huu Giao, Le livre de Giao. Au coeur du Viêt Nam, Paris, La Table Ronde, 2004. Préface de Bernard Kouchner.

Séminaire “Mémoires d’Indochine” 2013 : Séance 6

Année universitaire 2013-2014 / Master Asie Orientale Contemporaine (ASIOC) / Semestre 1

 Mémoires d’Indochine :

 Regards internes sur la décolonisation et la guerre

 au Viêt-Nam, Laos et Cambodge

 

MémoiresIndochine2013ter

Séance 6 – Mardi 5 novembre 2013

Cette séance sera consacrée aux témoignages sur les systèmes concentrationnaires communistes mis en place dans la péninsule indochinoise après les victoires militaires de 1975. La rééducation politique, le travail forcé, les mauvais traitements infligés aux prisonniers seront décryptés à travers les exemples vietnamiens (extraits de textes à discuter) et cambodgiens. L’épuration ethnique et politique de la population cambodgienne sous les Khmers rouges sera étudiée dans les exposés oraux.

 

Extraits de textes à discuter :

  • Nguyen Huu Giao, Le livre de Giao, Paris, La Table Ronde, 2004, pp. 124-138 (ch. X : Z30A (Xuan Loc) 1978-1979)
  • P. V. Trân, Prisonnier politique au Viêt-Nam 1975-1979, Paris, Editions L’Harmattan, 1990, pp. 9-10, 91-153 [+ dos de couverture]. Présentation et aperçu Google Books sur Mémoires d’Indochine.

 

Exposés de :

  • Arnaud Richard à propos de : Thibault, Christel, L’archipel des camps. L’exemple cambodgien, Paris : Presses universitaires de France, 2008.

 

Pour aller plus loin :

  • De Nike, Howard J. & al. (eds), Genocide in Cambodia. Documents from the trial of Pol Pot and Ieng Sary, Philadelphia, University of Pennsylvania Press, 2000, 559 p.
  • Kiernan, Ben, Le génocide au Cambodge 1975-1979. Race, idéologie et pouvoir, Paris, Gallimard, 1998, 730 p.
  • Metzner, Edward & al., Reeducation in post-war Vietnam. Personal postscripts to peace, College Station, Texas A&M University Press, 2001, 135 p.
  • Nghia M. Vo, The Bamboo Gulag. Political Imprisonment in Communist Vietnam, Jefferson NC, McFarland, 2004, 244 p.
  • Ressources sur le génocide cambodgien : Cambodian Genocide Program, Resources

Pierre-Yves Clerc : Malgré la défaite – Dien Bien Phu, naissance d’un mythe [soutenance M1]

Mémoire de séminaire

« Les formes contemporaines de la violence internationale »

4ème année de Sciences Po Lyon

Directeur de Mémoire : Julien Fragnon (Sciences Po Lyon)

Jury : Julien Fragnon et François Guillemot (CNRS, IAO)

Date : Mardi 3 septembre 2013

à 11h en salle 2012 (bâtiment pédagogique)

dienbienphu

Malgré la défaite – Dien Bien Phu, naissance d’un mythe.

Pierre-Yves Clerc

Du 13 mars au 7 mai 1954, 15000 soldats de l’Union Française s’opposent à 55000 bô dôi de l’Armée Populaire du Vietnam à Dien Bien Phu. Des milliers d’hommes venus de la Métropole et de ses colonies combattent pendant cinquante-six jours sous un déluge d’acier. De cette bataille naît une importante bibliographie écrite par d’anciens combattants, des historiens et plus rarement, des hommes politiques. A travers ces ouvrages et à travers la presse de l’époque comme d’aujourd’hui, Dien Bien Phu est présenté comme un «Verdun tropical», une bataille glorieuse mais perdue où se révèlent des héros. Parler de Dien Bien Phu, c’est évoquer le destin tragique des hommes du Corps Expéditionnaire, mais c’est également comprendre les implications politiques et diplomatiques qui se cachent derrière cette bataille. Expliquer un événement qui a eu des répercussions si fortes à travers le monde, et qui a été d’une certaine façon instrumentalisé, nécessite une étude approfondie. C’est dans le but d’analyser la naissance d’un mythe que ce travail a été réalisé. Dien Bien Phu est décrypté à travers les prismes militaire et civil. Gloire et attentisme se chevauchent alors dans un désir de vérité.

Lucien Trong : Vietnam, Red Hell My Love

[ndlr] A l’approche du 30 avril, Lucien Trong nous fait part des traductions anglaise et vietnamienne de son témoignage Enfer rouge, mon amour, paru en France en 1980.

This is the translation of « Enfer rouge Mon amour ». More than thirty years after April 30th 1975 (Day of fall or liberation of Saigon ? national day of hatred ?). It’s about Vietnam, re-education camp, Boat People and Ideology war. Let the readers have the judgement. Just remember that all wars are dirty. And because this book would not exist without your help : thank you the United Nations, thank you the free World, thank you Malaysia, USA, Canada, Australia, Germany, U.K, Japan… thank you France for creating “Ile de lumière” “Island of light”, the name of the boat that doctor Bernard Kouchner from “Médecins Sans Frontière” doctors without boundaries, sent to rescue the boat-people. This proved that we still are humans, and that we still deserve to be helped. We the boat-people symbolize somewhat the price we had to pay to be free : our own life. Thank you.

VietnamRedHell

 Cliquez sur l’image pour accéder au site de Lucien Trong

Huy Đức: Bên Thắng Cuộc – Le Viêt-Nam après 1975, introspection « du côté des vainqueurs »…

[ndlr] Ce mois de décembre est marqué par un événement éditorial qui commence tout juste à se répercuter sur la blogosphère vietnamienne. Le journaliste Huy Duc (Trương Huy San alias Osin) [1] vient de faire paraître chez Amazon sous la forme de Kindle Edition (aperçu) le premier volume de son ouvrage intitulé « Du côté des vainqueurs »…

L’ouvrage aborde les événements historiques qui ont marqué le Viêt-Nam depuis 1975. Il débute par la chute de Saigon et la « libération » venue du Nord puis s’attache à décrire « l’ère Lê Duân », de la Réunification de 1976 jusqu’au Renouveau de 1986 et la fin de l’occupation militaire au Cambodge. Ce regard interne s’appuie sur des sources vietnamiennes produites principalement par le régime et sur l’expérience personnelle de l’auteur. En tant que journaliste politique, il a en effet réalisé de nombreuses interviews avec les principaux dirigeants de la RSVN (voir la page de remerciements de l’ouvrage). Il décrypte avec soin la réalité que recouvre le nouveau vocabulaire des vainqueurs pour désigner les opérations de « remise en ordre » du Sud après la victoire du Nord.

La guerre a pris fin le 30-4-1975 ramenant le pouvoir au bénéfice d’un seul bord. J’ai commencé à collecter de la documentation pour ce livre à partir de fin des années 1980 et j’ai passé trois ans et quatre mois pour achever le manuscrit (d’août 2009 à décembre 2012). Pendant tout ce temps, beaucoup d’idées m’ont traversé l’esprit pour intituler le livre. Mais, une seule m’a hanté du début jusqu’à la fin, c’est ce que le poète Nguyen Duy a résumé de sa plume talentueuse dans ses deux vers : « In fine dans toute guerre / Quelque soit la partie qui gagne, le peuple perd toujours ». Le titre du livre est né de la sorte. [2]

Nous présentons ci-après les premières recensions parues sur RFA, Viet Studies et sur divers blogs.

[1] Ancien journaliste de Tuoi Tre, Thanh Nien, Sai Gon Tiep Thi et fondateur du célèbre blog Osin (2006-2010). Ecarté de Sai Gon Tiep Thi pour désaccord sur un article publié sur son blog, il réside actuellement à Boston. Voir son profil sur Wikipedia en vietnamien

[2] Cf. « Vì sao tôi viết? » [Pourquoi j’écris ?], Blog Osin.

[Sommaire]

Cuốn 1 của bộ sách Bên thắng cuộc có tên Giải phóng, bắt đầu từ thời điểm “Cách mạng vào Thành phố”.

PHẦN I: MIỀN NAM

Chương I: Ba Mươi Tháng Tư

Diễn biến quân sự và chính trị trong giai đoạn kết thúc cuộc chiến và những gì xảy ra trong dinh Độc Lập trong ngày 30-4 (Đi từ bưng biền/ Xuân Lộc/ Tướng Big Minh/ Trại Davis/ Nguyễn Hữu Hạnh/ Sài Gòn trong vòng vây/ Xe tăng 390/ Đầu hàng/ Tuẫn tiết)

Chương II: Cải Tạo

Những bàn bạc bên trong, quan điểm của chính quyền trong việc đối xử với “ngụy quân, ngụy quyền”, những thủ thuật được áp dụng để đưa sĩ quan vào trại cải tạo; số phận của những người tù không án, không biết ngày về và những bi kịch mà người thân của họ phải nhiều năm gánh chịu. (Những ngày đầu/ “Ngụy Quyền”/ “Ngụy Quân”/ “Đoàn tụ”/ “Phản động”/ Tù và cải tạo/ “Thăm nuôi”/ “Học tập”).

Chương III: Đánh Tư Sản

Những công cụ chuyên chính vô sản áp dụng ngay sau ngày 30-4-1975: Đánh tư sản vào tháng 9-1975 và liền sau đó là đổi tiền lần thứ nhất 22-9-1975; Cải tạo tư sản tháng 3-1978… Sự khác nhau của cải tạo tư sản và đánh tư sản (“Chiến dịch X-2”/ Đổi tiền/ “Gian thương”/ “Cải tạo công thương nghiệp tư doanh”/ Hai gia đình tư sản/ Kinh tế mới)

Chương IV: Nạn Kiều

Sự thật về vấn đề người Hoa năm 1978 (Đội quân thứ năm/ Hiệp định Geneve/ “chổi ngắn không quét xa”/ Hoàng Sa/ Sợ “con ngựa thành Troy”/ ‘Nạn Kiều”/ “Phương án II”/ “Ban 69”/ Vụ Cát Lái).

Chương V: Chiến Tranh

Nguyên nhân dẫn đến cuộc chiến tranh ở CPC và biên giới phía Bắc năm 1979 (Biên giới Tây Nam/ Pol Pot/ Đi dây/ Khmer Đỏ và Campuchia dân chủ/ “Kẻ Thù Lịch Sử”/ Thất bại trong tấn công ngăn chặn [Pre-emptive War]/ “Nhất biên đảo”/ “Áo lính lại khoác vào ngay”).

Chương VI: Vượt Biên

Điều gì đã khiến cho hàng triệu người VN phải bỏ nước ra đi. Bi kịch của người dân và thái độ chính quyền trước cuộc tị nạn lớn nhất của người Việt Nam trong lịch sử (“Vượt biên”/ Từ “trí thức yêu nước”/ Đến “thường dân”/ Trước khi tới biển/ Trại tị nạn).

Chương VII: “Giải Phóng”

Cuộc chiến tranh được gọi là giải phóng có thực sự giải phóng sau những gì mà những người cộng sản áp dụng tại miền Nam (Sài Gòn thay đổi/ Kinh tế mới/ Đốt sách/ Cạo râu/ “Cách mạng là đảo lộn”/ Lòng người/ Những người sinh ra không đúng cửa/ “Cánh cửa” Thanh niên xung phong/ Cửa không đủ rộng/ “Nổi loạn”/ “Sài Gòn lại bắt đầu ghẻ lở”).

PHẦN II: THỜI LÊ DUẨN

Chương VIII: Thống Nhất

Những lo lắng từ hai phía đặc biệt là của ông Lê Duẩn dẫn đến quyết định thống nhất hai miền cả về chính trị và kinh tế, áp dụng mô hình miền Bắc vào miền Nam một cách vội vã, mặc dù, nhiều người lúc đó, kể cả ông Lê Duẩn, nhận thấy nền kinh tế tư nhân miền Nam hiệu quả hơn những gì áp dụng trên miền Bắc (Nước Việt Nam là một/ “Bắc hóa”/ Chủ nghĩa xã hội/ “Con đường của Bác”/ “Mỗi người làm việc bằng hai”/ Lê Duẩn và mối tình miền Nam/ Chấp chính và chuyên chính).

Chương IX: Xé Rào

Chính sách kinh tế kế hoạch hóa và sản xuất lớn nhằm “tiến nhanh, tiến mạnh, tiến vững chắc lên XHCN” đã dẫn đất nước đến chỗ kiệt quệ. Người dân và chính quyền các địa phương, thay vì tuân thủ các nguyên tắc của nền kinh tế “kế hoạch hóa tập trung” chấp nhận một số quy luật của kinh tế thị trường, tiến trình này bị coi là “xé rào” nhưng chính những “lỗ thủng” đó đã trở thành lối thoát cho dân chúng (Bế tắc/ Mậu dịch quốc doanh/ Máy bỏ không, công nhân cuốc ruộng/ Tháo gỡ/ Nghị quyết Trung ương Sáu/ Bù giá vào lương/ Cắm cờ xé rào/ Khoán chui/ Ông Kiệt xé rào, ông Linh lãnh đạn/ “Ai thắng ai”).

Chương X: Đổi Mới

Vai trò của Trường Chinh trong việc tiếp thu thực tiễn và chuẩn bị về mặt lý luận để những người cộng sản chấp nhận kinh tế nhiều thành phần, điều mà về sau gọi là đổi mới (Hội nghị Đà Lạt/ Nhóm giúp việc mới/ Người của những khúc quanh lịch sử/ Từ chính sách Kinh Tế Mới/ Đến chọc thủng bức tường bao cấp/ Giá-Lương-Tiền/ Nã pháo vào bộ tổng/ Khép lại trang sử Lê Duẩn/ Vai trò của Mikhail Gorbachev/ Tuyên ngôn đổi mới/ Bàn tay Lê Đức Thọ/ Phút 89).

Chương XI: Campuchia

Dù muốn hay không, Campuchia đã “nằm trong một trang sử” của Việt Nam. Không gian chiến tranh trong thập niên 1980s và cách mà Việt Nam đã làm để thoát ra khỏi hai cuộc chiến: Biên giới phía Bắc và Campuchia (“Pot ở đầu phum ta cuối phum”/ “Xuất khẩu cách mạng”/ Tư tưởng nước lớn/ Bị cô lập/ Phương Bắc/ Hội nghị Thành Đô/ Campuchia thời hậu Việt Nam).

(HẾT CUỐN I)

Cuốn II sẽ ra mắt vào tháng 1-2013

Source : New Osin Blog

* * *

Bên Thắng Cuộc – Review by Mặc Lâm, biên tập viên RFA

“Bên thắng cuộc” là cuốn sách đang gây sôi nổi cho cư dân mạng cả trong và ngoài nuớc. Quyển sách được viết bởi nhà báo Huy Đức, người nổi tiếng với trang blog Osin với những bài chính luận độc đáo có số người đọc rất cao.

Sau ba năm mài miệt, “Bên thắng cuộc” chính thức ra đời vào ngày 12 tháng 12 vừa qua với hai cách: sách in do chính tác giả xuất bản và sách điện tử do Amazon phát hành dưới hình thức Kindle.

Có lẽ đây là lần đầu tiên một nhà văn Việt Nam có lượng sách bán trên hệ thống Amazon qua hình thức sách điện tử. Sự đột phá này có ý nghĩa quan trọng cho những ngòi viết đang bị cho là có vấn đề tại Việt Nam, từ nay họ có thể lập ra kế hoạch cho cuốn sách sắp tới phát hành một cách rộng khắp nhưng lại không hề bị lưỡi kéo kiểm duyệt gây rắc rối. Huy Đức là nguời đầu tiên và chắc chắn không phải là cuối cùng tận dụng lợi thế khoa học kỹ thuật này.

Lire la suite : RFA, 13/12/2012

* * *

Sách Bên Thắng Cuộc của Huy Đức – Review by Nguyen Xuan Long

Vừa đọc xong Bên thắng cuộc, phần một, của nhà báo Huy Đức. Mấy ngày mùa đông cuối học kỳ, còn bao nhiêu việc phải làm, báo phải review, bài phải nộp, thư giới thiệu phải viết. Nhưng không thể nào dứt ra được gần nghìn trang sách đầy ắp những dữ liệu, những thông tin mới và quen, những hồi ức Việt Nam chung và riêng, mà tôi tin hàng triệu người Việt đã mong đợi từ rất lâu. Có vài suy nghĩ không đầy đủ chép lại đây.

Đầu tiên là tựa đề “Bên thắng cuộc”. Thắng cuộc ở đây là thắng một cuộc binh đao huynh đệ tương tàn kết thúc vào ngày 30/4/1975. Thường thì câu chuyện hiển nhiên được viết bởi bên thắng cuộc, với một “chân lý” đã được đoán định sẵn. Nhưng nói theo Bertrand Russell, “War does not determine who is right — only who is left”. Cuốn sách là câu chuyện của những người còn lại từ cả hai phía của cuộc chiến, với nguồn tư liệu lấy từ ngay trong lòng bên thắng cuộc.

Tư liệu không phải là thông tin mật rút từ kho lưu trữ của CIA hay KGB hay Hoa Nam TB cục gì cả. Một số lượng lớn là tin chính thống, từ báo chí của chế độ (Sài Gòn Giải Phóng, Nhân Dân, v.v.), cùng với hồi ký, hồi tưởng của các tướng lĩnh, cán bộ cao cấp của nhà nước. Rất ấn tượng là nguồn thông tin lấy từ hàng ngàn cuộc phỏng vấn của chính tác giả, một nhà báo kỳ cựu, với các nhân chứng lịch sử, từ những vị lãnh đạo cao nhất, cho đến các thường dân. Huy Đức đã dày công, âm thầm thu thập những tư liệu quý giá này trong suốt mấy chục năm qua.

Lire la suite : Procul, 12/12/2012.

* * *

Bên Thắng Cuộc của Huy Đức – Review by Vang Anh

Mình chỉ vừa mới đọc qua chương II về Cải Tạo trong cuốn “Bên Thắng Cuộc” của Osin Huy Đức. Thú thật là với một người gần như đã đọc qua tất cả những quyển sách văn học miền Nam trước 75, hồi ký chiến tranh trước và sau 75 như mình… thì cuốn này của ông Huy Đức vẫn chỉ mới “kể” được cái vỏ chứ chưa trần thuật được cái ruột của phần này. Nhưng mình vẫn có cảm giác rất lạ và cảm kích, có thể vì nó là cái nhìn của một người phía “bên kia”? Phải nói đây là cuốn sách có lẽ là duy nhất mà mình có cảm giác muốn đọc của “bên kia”, không tính “Đỉnh Cao Chói Lọi” của Dương Thu Hương…

Lướt nhanh qua những phần khác về cải “đánh tư sản”, “ly hương”, đặc biệt cái mình ấn tượng nhất trong quyển I này là vụ “Đốt sách” “Đánh tư sản” “Ngụy Quân -Ngụy Quyền” – có quá nhiều chi tiết rất chính xác mà mình tin chắc là ông Osin đã gặp những người “thật sự” biết rõ…

Phải nói rằng Osin Huy Đức ngoài việc sử dụng những dữ kiện có thật và chính xác, ông ấy còn thể hiện sự trăn trở và chua xót trong ngôn từ.

Dự đoán là cuốn sách này sẽ gây ra sóng gió tư tưởng với các bé Hồng Vệ Binh và bút chiến trong phe còn lại.

P/S: Mình rất thích cái bìa sách =)) Thâm nho vãi lọ.

Source + extraits : Thong Tan Xa VangAnh, 13/12/2012.

* * *

Đọc “Bên Thắng Cuộc” của Huy Đức – Review by Tran Huu Dung

“Bên Thắng Cuộc” của Huy Đức là quyển sách hay nhất về lịch sử Việt Nam sau 1975 mà tôi được biết (kể cả những công trình bằng ngoại ngữ của các học giả nước ngoài). Chỉ cần đọc qua mục lục quyển sách là đủ để choáng ngợp bởi sự súc tích của nó. Tất cả những vấn đề nổi bật đều được kể lại với những thông tin mới lạ: từ sự cố “nạn kiều” ở miền Nam, đến những thất bại kinh tế đưa đến chính sách Đổi Mới năm 1986, vụ “Sáu Sứ”, đến chiến tranh biên giới Tây Nam… đều được Huy Đức thuật lại rành mạch, lớp lang, theo ký ức của hàng trăm nhân vật chủ chốt  ̶  nhiều người có những vai trò quyết định trong các sự kiện ấy  ̶  được chính tác giả phỏng vấn.

Cuốn sách đầy ắp những thông tin mà tôi chưa từng đọc được trong bất cứ sách báo nào đã xuất bản. Có thể nói, ngoài Huy Đức, trong lớp nhà báo hiện nay, không ai có thể có được những phỏng vấn trực tiếp với hầu hết những nhân vật quan trọng ở Việt Nam như thế này. Huy Đức là một trong số rất ít (có thể đếm trên ngón một bàn tay!) ký giả Việt Nam hiện nay có khả năng nghiệp vụ cao, dày dặn kinh nghiệm, và nhất là có biệt tài tạo sự tin cẩn ở những người được phỏng vấn về những sự kiện vô cùng “nhạy cảm”, thậm chí “thâm cung bí sử”.

Ngoài sự cực kỳ súc tích, một đặc điểm nổi bật khác, càng đáng ca ngợi, ở tác phẩm này là sự rất công bằng của tác giả đối với “bên thua cuộc”.  Tôi chưa bao giờ được đọc những câu chuyên về sự gian truân (mà tôi đã nghĩ là không bút mực nào tả xiết) của những người vuợt biên, những “thuyền nhân”, được kể lại một cách trung thực, không phê phán, không tuyên truyền, nhưng đầy tình người và nước mắt, như trong cuốn này. Tôi cũng chưa bao giờ được đọc về hoàn cảnh tái sum họp của những gia đình tập kết, hay những người bị đi cải tạo, như đã đọc ở đây.

Ở một tầm mức cao hơn, “Bên Thắng Cuộc” lột trần nhiều “huyền thoại” về một số lãnh đạo Đảng Cộng sản Việt Nam: Họ không phải là những ác quỷ “bán nước” (thậm chí “vô luân” trong đời sống cá nhân) như những người thù ghét họ thường khẳng định, nhưng cũng chẳng phải là những lãnh tụ anh minh, tài đức, luôn luôn gắn bó, đoàn kết với nhau, như ghi trong “chính sử” của Đảng.  Họ là những con người với những tị hiềm, những tranh chấp cá nhân, những thiếu sót ở cách cư xử trong gia đình, và, vâng, những sai lầm nghiêm trọng về chính sách, chiến thuật, về đường lối cai trị, và nhất là (theo tôi) cách chọn người của họ.  Những sai lầm mà, theo tôi, đã đưa đến hậu quả hiện nay (và vẫn còn tiếp diễn chưa biết đến bao giờ) cho đất nước.

Hẵn có độc giả sẽ “than phiền” rằng “Bên Thắng Cuộc” thiếu những phân tích tổng quan của chính người viết, nhưng, tôi nghĩ, Huy Đức truớc hết là một ký giả, trọng trách hàng đầu của anh là ghi lại một cách trung thực, có hệ thống, càng nhiều càng tốt, những sự kiện xã hội, chính trị và lịch sử. Phần vụ phân tích những sự kiện ấy thì nên để cho những người khác (hay chính Huy Đức, trong một cuốn sách mà tôi mong anh sẽ viết sau này). Một phê bình khác, có lý hơn, là quyển sách này vẫn còn nhiều khoảng trống (trong dòng lịch sử). Có lẽ, khi đọc lại, tác giả sẽ phát hiện những khoảng trống ấy và sẽ lấp chúng trong những lần tái bản sau.

Tất nhiên, nhiều thông tin trong cuốn này cần được kiểm chứng (nhất là thông tin về những sư kiện liên hệ đến những quốc gia khác mà các học giả quốc tế đã nói đến khá nhiều, dựa vào những tài liệu văn khố hải ngoại). Song, dù vài sự kiện nào đó (ví dụ như về liên hệ với Liên Xô và Trung Quốc) có thể là chưa thật đầy đủ (và có thể có ích hơn nếu tác giả đối chiếu với những nguồn nước ngoài), cuốn này cũng hữu ích vì nó cho thấy cái nhìn của người trong cuộc (về phía Việt Nam).  Nếu họ có nhận định không đúng, có thiếu sót thông tin, và do đó có những quyết định sai lầm, thì chính sự sai lầm ấy cũng là một dữ kiện làm rõ thêm lịch sử.

Cuốn sách sẽ là một sự thích thú cho tất cả mọi người Việt Nam ưu tư với quê hương, mong muốn nhìn lại chính cuộc đời mình, gia đình mình, trong gần 40 năm qua, nhưng nó cũng là một kho tư liệu hết sức dồi dào, mới mẻ, cực kỳ quý báu cho những học giả, những sử gia nghiên cứu về Việt Nam.  Chúng ta nên cám ơn tác giả.

Trần Hữu Dũng, 11/2012.

Source : Viet Studies

* * *

“Rất nhiều thế hệ, kể cả con em của những người đã từng phục vụ trong chế độ Việt Nam Cộng hòa, sau ngày 30-4-1975 đã trở thành sản phẩm của nền giáo dục xã hội chủ nghĩa. Nhiều người không biết một cách chắc chắn điều gì đã thực sự xảy ra thậm chí với ngay chính cha mẹ mình. 

Cuốn sách của tôi đơn giản chỉ kể lại những gì đã xảy ra ở Sài Gòn, ở Việt Nam sau ngày 30-4: cải tạo, đánh tư sản, đổi tiền… Cuốn sách của tôi cũng nói về hai cuộc chiến tranh cuối thập niên 1970, một với Khmer Đỏ và một với người Trung Quốc. Cuốn sách của tôi cũng nói về làn sóng vượt biên sau năm 1975, và về sự “đồng khởi” của nông dân, của các tiểu chủ, tiểu thương để dành lấy cái quyền được tự lo lấy cơm ăn áo mặc. 

Đây là công trình của một nhà báo mong mỏi đi tìm sự thật.” – Huy Đức
Source : Dan Lam Bao Blog, 14/12/2012

Haunted Landscapes and Ambiguous Memories: Interactions with the Past in Laos, Vietnam and Cambodia [2010]

Haunted Landscapes and Ambiguous Memories: Interactions with the Past in Laos, Vietnam and Cambodia.
Convenors: Dr Oliver Tappe, Research Fellow, Max Planck Institute for Social Anthropology, Halle and Dr Vatthana Pholsena, Research Fellow, Institut d’Asie Orientale, Lyon.

[Panel EUROSEAS Aug. 2010]

Historical experiences of war and revolution have left visible traces in the landscapes of mainland Southeast Asia. In particular, war-ridden landscapes of Laos, Vietnam and Cambodia are sites of contested and ambiguous memory. While the two Indochina Wars entailed scars both on peoples and places, experiments of orthodox socialism such as forced collectivization contributed to the character of the region as a topographic and demographic palimpsest. Lao, Vietnamese and Cambodian landscapes represent different historical layers and bear inscriptions of competing ideologies. From prisons and battlefields to re-education camps and resettled villages: 20th century history confronts people with manifold lieux de mémoire telling about sorrow and violence. The past lingers on in the physical, often ruined environment as well as in precarious objects such as unexploded ordnance.

Studies in the anthropology of landscape have discussed how people shape landscapes and landscapes shape people in an interactive cultural process. The transformative power of human activity on the physical environment is related to the power of the landscape generating affects on people. Landscapes can be considered as representations of cultural memory and mark the nexus of past, present and future. Both as meaning producing spatial forms and contested discursive sites of memory, landscapes influence imaginings of past experiences and visions of the future. Radical alterations of the physical environment – be it by large-scale bombing or the flooding of a hydropower dam site – thus affect traditional livelihoods as well as individual mental states. The understanding of everyday social life is inseparable from its cultural and physical surroundings.

In our panel we would like to examine how people interact with sites of traumatic or violent memory. Vietnamese landscapes contaminated by Agent Orange, the haunted killing fields of Cambodia and the Lao highlands scattered with cluster bombs are prominent examples of memorial landscapes as inhabited and constantly re-envisioned. The following questions shall be addressed: How do these landscapes affect the population and shape discourses of identity and memory? What are the people’s coping strategies in order to carry on living in brutally transformed and ruined landscapes that are also sites of haunting, traumatic memories? How do official historiographies try to occupy and define landscapes of memory? How do memories of suffering and displacement correlate with tendencies of making sites of memory available for tourist consumption?

We invite scholars to tackle and discuss these questions at the intersection between history and anthropology. By looking at how people and ‘violent’ landscapes interact, this panel attempts at giving new insights with regard to Southeast Asian memory discourses.

Panel proposal by:

  • Dr. Oliver Tappe, Research fellow, Max Planck Institute for Social Anthropology, Halle (Germany) tappe@eth.mpg.de
  • Dr. Vatthana Pholsena, Research fellow, Institut d’Asie Orientale, Lyon (France) vatthana.pholsena@ens-lyon.fr

* * *

Sacrifice, Heroism and the construction of a revolutionary lieu de mémoire – The case of Vieng Xay, Lao PDR.

Oliver Tappe

Vieng Xay, today a sleepy town of a few thousand inhabitants, represents one of the most dramatic episodes in Lao history. Between 1964 and 1973, the Lao highlands suffered constant air bombing by the Americans. Alongside the Plain of Jars and the Ho-Chi-Minh-Trail – discussed by Vatthana Pholsena and Elaine Russell – Houaphan province in Northeast Laos was the main target of the bombing campaign since it harbored the headquarters of the Lao communist movement. Supported by the North Vietnamese, the Pathet Lao fought a fierce civil war against the Lao royalists backed by the US. When the bombings escalated, the leadership moved into the caves of the karst mountains around Vieng Xay. Thousands of civilians followed this example and a proper cave city with more than 20,000 inhabitants emerged. The revolutionaries built commando centers, warehouses, schools, hospitals and factories inside the caves. Yet, the people’s everyday life meant constant struggle for survival.

Today, the ruling Lao People’s Revolutionary Party highlights the legacy of the years in the caves as example of bravery, sacrifice and solidarity between Party and the so-called ‘Lao multi-ethnic people’. Vieng Xay emblematizes the liberation struggle of the valiant Lao people against foreign aggressors. Therefore, it plays a key role within the narratives of official revolutionary historiography and museum exhibitions. In recent years, Vieng Xay was promoted as a tourism destination, now attracting many visitors from the lowland Lao cities and from abroad. On the one hand, the hardships of the war years are now presented to younger Lao generations; on the other hand, foreign visitors get aware of a less known chapter of cold war history. Unlike most Lao history books, the official cave tour also illustrates the small fates of the population that suffered from the war. Yet, the relation between heroism and trauma remains ambivalent. Vieng Xay represents regional pride and the commitment to revolutionary solidarity as well as individual suffering and traumatic memories. Official commemorative politics imply the transformation of suffering into sacrifice and heroism – the utilization of memory for ideological purposes. Besides, some aspects of the region’s history such as the reeducation camps are still suppressed as they would disturb the nicely arranged narrative of the righteous revolutionary struggle. This paper shall discuss the politics of memorial landscapes as media of shaping, reproducing, and controlling collective memory.

* * *

Transformed landscapes in south-eastern Laos: From the ruins of war to large-scale ‘development’

Vatthana Pholsena

This presentation focuses on a rural area in south-eastern Laos located on the Lao-Vietnamese border: Sepon district in Savannakhet Province. This area is predominantly inhabited by Mon-Khmer peoples, who are classified into two groups in Sepon (the Makong or Mangkong and the Tri) but known as one group in Vietnam (the Vân Kiêu or Bru-Vân Kiêu). However, there is also a significant minority of Tai-speaking Phuthai. The district of Sepon (formerly spelled Tchepone) is located in the east of Savannakhet Province on the 17th parallel that divided Vietnam into a communist zone in the north and a non-communist zone in the south as a result of the Geneva Agreements signed on July 21, 1954. Consequently, Sepon constituted a strategic centre and logistics base area for the North Vietnamese Army, and was one of the most important nodes on the transportation network widely known as the Ho Chi Minh Trail. Today, however, the landscape of (borderless) war – i.e. trails, craters, bare mountain slopes – is progressively giving way to a landscape of (national) development – asphalt roads, large-scale commercial plantations, hydropower projects. Traces of the past are receding in Sepon, though historical layers of ruins – remnants of war and reminders of the immediate postwar period – remain very much stamped onto the everyday landscape. In this paper, I interrogate the effects of this altering landscape on people’s war memories, and more
broadly, on their dealings with the past and negotiation with the present.

* * *

Laos – Living with Unexploded Ordnance (UXO): Past Memories and Present Day Realities

Channapha Khamvongsa and Elaine Russell, Legacies of War

Laos is the most heavily bombed country in history. U.S. Vietnam War-era bombings from 1964-1973 left nearly half of Laos contaminated with vast quantities of unexploded ordnance (UXO). Today, close to 78 million unexploded cluster bombs litter forests, rice fields, villages, school grounds, roads and other populated areas. Over 34,000 people have been killed or injured by UXO since the bombing ceased, and each year there are 300 new casualties. More than half of all confirmed cluster munitions casualties in the world have occurred in Laos. Nearly 40 years on, only a fraction of these munitions have been destroyed. UXO has shaped the lives of generations, challenging their spirit, ingenuity, and cultural beliefs. For those who lived through the war and aftermath, memories are still sharp and painful, while younger generations focus on the future and ways of coping with the current reality.

The presence of UXO in the day to day lives of the Lao people has caused terrible human losses and a heavy economic burden for a country struggling with extreme poverty. From contamination of half the arable land to strains on a grossly inadequate health care system, the impacts of UXO are far reaching. The constant and unpredictable threat takes a psychological toll. Children, particularly boys, are the most vulnerable, making up 60 percent of the casualties. Cultural beliefs and biases toward people with disabilities are challenged by the rising number of UXO injuries, which often result in lost limbs. When husbands are killed or injured, women assume non-traditional roles as the primary worker in the fields or by taking jobs, such as working for the all-woman UXO clearance team. Despite the risks, people have adapted and found creative uses for scrap metal, bomb casings, and defused cluster munitions. But the desperate need for income, has also led people to collect scrap metal for sale, which in turn has caused more UXO casualties.

* * *

Urban and rural lands in Cambodia: dealing with the scars of the past, building a memory for tomorrow.

Ariane Mathieu

The years of conflicts as well as the Khmer Rouge revolution and regime have strongly left their marks on the Cambodian land. I would like (i) to present the main transformations undergone by Khmer territories, and notably to underline the radical differences between rural and urban areas, and (ii) to highlight the way the actors manage to live with a kind of reasonable pragmatism in these spaces, which of course constantly remind of the sorrowful past, but should not inhibit current and future life. Besides, I would like to examine how the memory of Khmer Rouge times has been crystallized around specific places, both at national and local levels.

* * *

Breathing new life into remnants of war in Southeast Asia

Krisna Uk

This paper offers an ethnographic insight into the survival strategies of local communities living in a post-conflict environment that remains affected by explosive remnants of war. Despite the heavy bombardment of the Ho Chi Minh trail from 1964 to 1975, which destroyed the physical landscapes of Cambodia, Lao PDR and Vietnam, local populations living in former zones of heavy conflicts have developed practical ways to cope with the daily stress of environmental hazards. This paper examines the ways in which ethnic minority villages located in Northeast Cambodia has adjusted its daily livelihood by physically and psychologically coping with the multiple devastations caused by the wars.Whether in the form of live bombs, scrap metal, human remains, individual or collective memories, the material that is processed through collection, recollection, re-cycling and refashioning is key to a powerful therapeutic process that deals with an environment, which is emotionally and physically charged with a violent past. This paper seeks to discuss the extent of local resilience especially when it is confronted with the environmental damages caused by the extensive deployment of technological warfare by external powers. By drawing on the material culture of post-conflict ethnic minority communities, it argues that the life cycle of war-generated objects is illustrative of how the desolated landscapes of battlefields and memories can be ingenuously transformed so as to bear new meanings, take over new functions and embark into a new life.

* * *

The legacy of Agent Orange in Vietnam

Susan Hammond

[abstract follows]

Source : Global Studies / Göteborg Universitet

 

Expériences de rééducation au Laos (RDPL)

[ndlr] Les mémoires sur l’histoire contemporaine du Laos sont suffisamment rares pour être signalés. Ces dernières années, trois récits d’anciens prisonniers (et rescapés) des camps de rééducation en République démocratique populaire lao (RDPL) ont été publiés en langue anglaise. Nous remercions notre collègue Vatthana Pholsena pour nous avoir indiquer l’existence de ces ouvrages dont le plus riche est celui de Bousang Khamkeo publié en 2006 mentionné dans la bibliographie du séminaire.

  • Bounsang Khamkeo, I Little Slave. Washington: Eastern Washington University Press, 2006.

Raised in the hierarchical society of traditional Laos, Bounsang Khamkeo earned his doctorate in political science in France and returned home in 1973 to a country in political chaos in the wake of the Vietnam War. He worked for the government until 1981 before being imprisoned by the communist Pathet Lao government after running afoul of a politically ambitious boss. I Little Slave is the account of his seven-year struggle in prison to stay alive and keep sane in spite of harsh physical privation and endless psychological abuse. Khamkeo’s story is a moving and important one at a time when political oppression and crimes against human rights are on the rise throughout the world.

  • Khamphanh Thammakhanty, Get to the Trunk, Destroy the Roots: The Fall from Monarchy to Socialism. Portland, 2004, publication à compte d’auteur.

The book covers five topics. From the introduction: A brief history of Laos; the political maneuvering during the last two years prior to the overthrow of the Lao royalty and the fall of its rightist government; the dispatch of prisoners to the various concentration camps; the direct and indirect forms of punishment imposed on the defeated Lao people; additional information on daily life at Sop Hao Prison.

  • Nakhonkham Bouphanouvong, Sixteen years in the Land of Death: Revolution and Reeducation in Laos. Bangkok: White Lotus, 2003.

Sixteen Years in the Land of Death: Revolution and Reeducation in Laos, is the account of the life of Nakhonkham Bouphanouvong, a Lao man who survived incarceration from 1975 to 1991 in the communist run reeducation camps located in the province of Huaphan in northeastern Laos. During that time he suffered through hard labor, torture and near starvation along with many other high-ranking Royal Lao government and army officials, many of whom did not live to tell of their own experience. Prior to his imprisonment Nakhonkham endured three decades of civil war in Laos. He left the capital city of Vientiane and his life as a student behind in 1945 to join the nationalistic Lao Issara movement where he worked as a soldier, propagandist and writer through the 1950’s. Nakhonkham later witnessed the Lao Issara’s transformation in eastern Laos into a full-fledged communist revolution. Not convinced by the communist rhetoric, he left to join the Neutralist faction formed in the early 1960’s. With the Neutralist’s demise not long after its formation, Nakhonkham found it necessary to join the Royal Lao Government where he worked as an editor for several publications and eventually became a high-ranking police officer in Vientiane. Having come full circle, by 1975 Nakhonkham found himself on, the losing side of the civil war and lived in Laos as a political prisoner until emigrating to the United States in 1992.